جنانك بعضى گفته‌اند تمام نيست ، جه : اين سلسله باعتبار معتبر تعلّق دارذ ، و بعدم اعتبار منقطع شود ، و محال نباشذ ، جنانك در تفسير معنى وضع - و حمل كى به همين نوع تسلسل لازم است و جايز ، نه محال . و ديگر به جهت آنك : ما بر اشيا حكم بامتناع ، و امكان ، و وجود مىكنيم ، و بأين اصطلاح ممكن نباشذ - يا مفيد نبوذ ، به جهت استحالت صدق مثل اين قضيه كى كلّ ما لو وجد كان اجتماع النّقيضين فهو لو وجد كان ممتنع الوجود ، و عدم فائدهء مثل اين قضيّه : كى كلّ جسم ممكن الوجود او موجود ، جه معنى آن باشذ كى كلّ ما لو وجد كان جسما فهو بحيث لو وجد لم يمتنع وجوده او يكون موجودا جه كذب و عدم فائدهء اين دو مثال ظاهرست « 1 » ، بخلاف مذهب حقّ كى : ما فرضه العقل انّه اجتماع النّقيضين فهو محكوم عليه بامتناع وجوده فى الخارج ، او انّه جسم فهو ممكن فى الخارج او موجود فيه ، كى هم صادق است و هم مفيد ، و متأخّران را اين خطا از سوء فهم مراد شيخ از سخن او در تفسير موجبهء كلّى افتاده است ، كى در اوائل فصل اوّل - از مقالهء دوّم - از فنّ سيّم - از جملهء اولى - از منطق شفا گفته است : « انّ حقيقة الإيجاب هو الحكم بوجود المحمول للموضوع و مستحيل ان يحكم على غير الموجود بأنّ شيئا موجود إله ، فكلّ موضوع للإيجاب فهو موجود امّا فى الاعيان او فى الاذهان « 2 » فانّه اذا قال قائل انّ كل ذى عشرين قاعدة كذا ، فانّه يعنى « 3 » انّ كلّ ذى عشرين قاعدة توجد كيف كانت فهي كذا و ليس معنى ذلك ان « 4 » ذا عشرين قاعدة المعدوم يوجد لها فى حال عدمها انّها كذا فانّها اذا كانت معدومة فصفاتها معدومة - اذ ليس يجوزان « 5 »

--> ( 1 ) - ظارست - اصل . ( 2 ) - و اما فى الاذهان - م - و امّا فى الذهن - شفا . ( 3 ) - يعنى به - شفا . ( 4 ) - قولك اى - اصل . ( 5 ) - ليس به حيوان - اصل .