قطب الدين محمود بن ضياء الدين مسعود الشيرازي

197

درة التاج ( فارسى )

--> ( در آغاز سور ميان آيهء : 2 تا 5 ) . - آيهء ما نحن فيه را مفسّرين از متشابهات قرآن عزيز دانسته‌اند ، وجود و عدم متشابهات در قرآن اختلافى است ، مشهور بتفصيل رفته - گويند بعض آيات محكم و برخى متشابه است ، در تفسير متشابهات چند مسلك است : اول - طريقهء مدقّقين و باطنيّه است كه الفاظ تشبيه را از معني ظاهر منصرف ميكنند ، و با آنچه بعقل و قوانين نظر درست آيد وفق مىدهند . دوم - مذهب مجسّمهء حشويّه مانند : نصر - و كهمش - و احمد الهجيمى - و داود الخوارزمى - و كراميّه . - و غيرهم . كه الفاظ را بمفهوم ظاهر معنى مىكنند ، و ببرخى اخبار موضوع تمسّك مىنمايند ، و ما وراء حس و محسوس را منكرند ، و مانند يهوديان خدا را همچو اجسام مىدانند ، و عقائدشان در كتاب سوسنة سليمان تصنيف نوفل افندىّ الطرابلسىّ چاپ بيروت 1876 ص 194 - 196 و كتاب الفصل ابن حزم ، و ملل و نحل شهرستانى و غيرها مذكور است . و از باب خواصّ و صفات واجب تعالى در كتب حكمت و كلام و از كتاب التوحيد اصول كافى ( بخصوص باب ابطال الرؤيه ) ردّ اين طايفه صريحا يا ضمنا مستفاد مىشود . فخر الدين رازى در تفسير كبير خود ذيل آيهء ما نحن فيه شانزده حجّت عقلى - و هشت حجت سمعى بر امتناع نشستن حق تعالى بر عرش ايراد كرده ، و در اوائل سورهء طه ج : 6 ص 5 - 6 ده دليل . نيشابورى در تفسير خود چاپ مصر . ج : 8 ص 107 - 114 دلائل تفسير كبير را ايراد كرده ، و برخى سخنان بر آن افزوده است . و صدر الدين شيرازى نيز در شرح اصول كافى - باب الحركة و الانتقال - الحديث الرابع شمارهء 325 سه دليل آورده ، و در ذيل الحديث التاسع شمارهء 330 دوازده دليل - كه اغلب به عين الفاظ از تفسير كبير گرفته شده است . سوم - مسلك اصحاب حديث و حنبليان و ابن الهيصم و داود بن على الأصفهانى كه بدنبال سلف ( مالك بن انس - و مقاتل بن سليمان ) رفته‌اند ، اين فرقه گويند ما يقين داريم كه حق تعالى از مكان و جهت بىنياز است ، و بممكنات شباهت ندارد . ولى آيه را تأويل نمىكنيم ، و علم آن را به خدا وامىگذاريم . امام رازى در تفسير كبير ج : 2 ص 334 - 335 و در تفسير الراسخون فى العلم و در آيهء مورد بحث ما و كاشفى در مواهب عليّه و جلال الدين محلّى و سيوطى در تفسير كلمهء استوى به همين مذهب رفته ، و صاحب الملل و النحل چاپ مصر ( ص 110 - 111 ) و غزالى و بسيارى ديگر نيز آن را پسنديده‌اند . و حقّا در متشابهات مادامى كه نصوص صحيح يا دلائل قطعى بدست نيست راه احتياط همين است . چهارم - طريقهء جمع است كه در بعضى آيات و اخبار بويژه آنچه دربارهء مبدأ است بتأويل رفته ، و آنچه در معاد رسيده بر معنى ظاهر حمل كرده‌اند . اماميّه و معتزله - و بسيارى از مفسّرين از قبيل : قفّال - و زمخشرى - و بيضاوى - و نيشابوريّ اين مذهب را اختيار كرده‌اند . و امام فخر نيز آن را متين شمرده . قفّال در تفسير الرحمن على العرش استوى گويد : مقصود اين آيه تصوير عظمت و بزرگى خداوند است