يا مدرج « 1 » . يا صحيح « ( يا سقيم . ) » « 2 » يا ناسخ - يا منسوخ « 3 » . يا مشهور « 4 » .

--> ( 1 ) - مدرج - حديثى است كه سخن كسى از راويان بدان آميخته شده بقسمى كه شنونده گمان مىبرد متمّم حديث است . يا بنزد راوى دو متن است به دو سند و او يا هر دو متن را بيك سند آورده يا يك متن را بهر دو سند روايت كرده است . يا يك حديث باختلاف سند يا متن از گروهى شنيده ، و از همه باتّفاق روايت مىكند . و ادراج هر گونه باشد در شرع محكوم بحرمت است . و گويند در كتاب من لا يحضره الفقيه اخبار مدرج بسيار است . ( 2 ) - صحيح آنست - كه بنقل عدل امامى از همچو خود تا بمعصوم پيوندد هر چند شاذ باشد ، و اهل سنّت امامى بودن راوى را شرط نمىدانند ، و سلامت از شذوذ و علّت را هم قيد ميكنند . - ولى عدالت را بمعنى آشكار نبودن فسق ميگيرند ، و روايت هر مخالف را كه مخالفتش بپايهء كفر و بدعتگذارى نرسيده مىپذيرند . و ازينرو اخبار صحيحشان بسيار - و احاديث صحيح شيعه كم است . و اخبار حسن و موثّق اينان بنزد اهل سنّت صحيح است . و گاهى صحيح بمعنى ديگر گفته مىشود - كه اينجا مجال توضيح آن نيست ، اكثر متأخّران و كسانى كه فى الجمله اخبار آحاد را حجّت ميدانند بخبر صحيح مادامى كه شاذّ نيست و معارض ندارد مسلّما عمل ميكنند . - اما كلمه « سقيم » كه مصنّف بعد از صحيح آورده مصطلح اهل فنّ نيست ، و ظاهرا مراد او به اين كلمه خبر ضعيف يا ناصحيح است . ( 3 ) - ناسخ حديثى است كه بر رفع حكم شرعى پيشين دلالت كند ، و منسوخ حديثى است كه بدليل شرعىّ كه بعد آمده حكم شرعى آن برداشته شده است . و راه شناختن آن نصّ پيغمبر ص است مانند : كنت نهيتكم عن زيارة القبور فزوروها . - يا نقل صحابىّ يا تاريخ - يا اجماع . ( 4 ) - مشهور آنست كه نزد اهل حديث شايع شده ، و آن را جماعتى از اهل فن آورده‌اند ، و اين اعمّ از مستفيض است چه مستفيض را در هيچ مرتبه نبايد كمتر از سه نفر روايت كرده باشند ، و خبرى كه در يك مرتبه راويان متعدّد روايت كنند مشهور است . مثلا خبر انّما الاعمال بالنّيات در طرف نخستين كه آغاز مىشود غريب است ، چه آن را در ميان صحابه تنها عمر سر منبر خطبه خواند ، و از او علقمه و از او محمد بن ابراهيم و از او يحيى بن سعيد روايت كرد ، ولى همين خبر را از يحيى دويست تا هفتصد نفر روايت كردند پس اين خبر سرانجام مشهور است . و بسا از مشهور خبرى ميخواهند - كه در السنه و افواه افتاده : خواه سند داشته باشد از قبيل خبر سابق ، يا بىاصل باشد مانند : من أذى ذمّيّا فأنا خصيمه ، و يوم نحركم يوم صومكم ، - و للسائل حقّ و ان جاء على فرس ، - و العلم علمان علم الابدان و علم الاديان و نظائر اينها .