بتقديره « 1 » مستلزم جزم ، و بالتّشكيك مستلزم ثبات ، و أوّل - كى متعلّق ادراك ، محتمل نقيض است - بوجهى : يا محتمل نقيض باشذ عند الذّاكر لو قدّره ، يا نه ، - و اين ثانى اعتقاد مطلق باشذ - اعمّ از صواب - و خطا ، بس اكر اعتقاد مطابق واقع باشذ - بآنك متعلّقش واقع باشذ : يا متعلّق ادراك محتمل نقيض در نفس امر نيز نباشذ ، آن اعتقاد صحيح باشذ ، - و اگر اعتقاد مطابق واقع نباشد [ ( بآنك متعلّقش واقع نباشذ ) ] يا محتمل نقيض [ ( باشذ ) ] در نفس امر آن اعتقاد فاسد باشذ . و اوّل اعنى آنك محتمل نقيض است عند الذّاكر لو قدّره ، يعنى گوينده مجوّز نقيض سخن خويش باشذ : - و اين سه قسم بوذ ، جه طرف مذكور بر احتمال نقيض : يا راجح باشد « [ يا مرجوح - يا مساوى ، و اگر راجح باشد ] » ظنّ خوانند ، و اگر مرجوح وهم ، و اگر مساوى شكّ ، و ازين تقسيم معرّف « 2 » همه معلوم شوذ - بآنك مميّز هر يكى با مور « [ د ] » - قسمت - كى جارى مجرى جنس است تركيب كنند - و گويند : علم ادراكى باشذ - كى متعلّق او محتمل نقيض نباشذ - بهيج وجه « ( يعنى ) » نه در واقع ، و نه عند الذّاكر ، - لا بتقديره و لا بشكيك المشكّك . و اعتقاد مطلق ادراكى - كى متعلّق او محتمل نقيض نباشد - عند الذّاكر لو قدّره ، و محتمل نقيض « ( باشذ ) » بتشكيك مشكّك . و اعتقاد صحيح ادراكى - كى - مطابق واقع باشد - و متعلّق او محتمل نقيض نباشذ - الّا بتشكيك مشكّك « 3 » . و اعتقاد فاسد ادراكى - كى غير مطابق واقع باشذ - و محتمل نقيض در واقع ، و بتشكيك مشكّك . و ظنّ ادراكى كى متعلّق او محتمل نقيض باشذ عند الذّاكر لو قدّره - با آنك راجح باشذ بر احتمال نقيض .

--> ( 1 ) - التذاكر بتقديم - اصل - الذاكر بتقدير - ط . ( 2 ) - معرفت - م . ( 3 ) - المشكّك - م .