فرهنگ اصطلاحات الف ابداع « . . . و الإبداع هوان يكون وجود شىء عن شىء غير متوقّف على غيره اصلا ، كمادّة و وقت و شرط ما . و هو غير التّكوين المنسوب الى المادّة و الاحداث المنسوب الى وقت ، و اعلى منهما ، فكلّ مسبوق بالعدم غير مبدع لحاجته الى حضور أمر ممّا ذكر . . . » . « 1 » حكما ، آفرينش عالم به وسيلهء خداوند را « ابداع » مىنامند و آن را در مقابل « تكوين » و « احداث » قرار مىدهند و مىگويند : ابداع ، آفرينشى است بىنياز از مادّه و مدّت و يا هر گونه شرطى ، و از اين راه توجيهى براى « حدوث ذاتى » و « قدمت زمانى » عالم مىسازند . و امّا قول آنها به حدوث ذاتى و قدمت زمانى عالم بر مبناى اين اصل است كه : موجود ممكن الوجود ، با فراهم آمدن علّت تامّه ، واجب الوجود مىشود و اگر اين علّت تامّ خودش هم واجب الوجود بالذّات باشد ، ازلى و ابدى است و معلول او هم بايد ازلى و ابدى باشد ، و چون عالم ممكن الوجود است و بارى تعالى هم واجب الوجود بالذّات است و ذات او براى آفرينش عالم كافى و علّت تامّه آن است ، پس عالم بايد به قدمت ذات او قديم باشد ، زيرا تخلّف معلول از علّت تامّهء به دلائل متعدّدى محال است : « . . . و چون فاعل حاصل شود و فعل در وجود نيايد [ فعل ] او متوقّف باشد بر شرطى كه آن هنوز حاصل نيامده است و آن ، شريك باشد بارى را - سبحانه و تعالى - و خداى را در صنع و ابداع شريك نيست . . . » . « 2 » پس خداوند آفرينندهء عالم است ، امّا آفرينشى كه غير از « تكوين » مبتنى بر مادّه و يا « احداث » مسبوق به مدّت است ، بلكه آفرينشى است كه تنها نياز به ذات علّت دارد و تقدّم و تأخر علّت و معلول در آن ، تنها تقدّم و تأخّر ذاتى عقلى است ، يعنى چون ذات

--> ( 1 ) سهروردى ، شهاب الدّين ، مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ، تصحيح و مقدّمه هنرى كربن ، انتشارات پژوهشگاه ، تهران ، 1372 ، تلويحات . ص 44 . ( 2 ) سهروردى ، شهاب الدين ، مجموعهء مصنّفات ، ج 3 ، تصحيح و تحشيهء و مقدّمه سيّد حسين نصر ، انتشارات پژوهشگاه ، تهران ، 1372 ، الواح عمادى ، ص 145 .