به يهوديان و سپس مرزهاى روم مىگشود ، آن سان كه خداوند در ادامهء آيات سورهء فتح به اين نكته اشاره فرموده است كه كسانى در آينده رو در روى مسلمانان قرار خواهند گرفت و مسلمانان بايد با آنها به نبرد بپردازند كه افرادى صاحب قدرت و توان جنگى هستند ، آنجا كه فرمود : « به نبرد با مردمى فراخوانده خواهيد شد كه صاحبان قدرت و توان جنگى و مردمى سخت هستند . با آنان مىجنگيد يا آن كه تسليم مىشوند » . « 18 » مراد از اين مردم در اين آيه روميان هستند بدين ترتيب اين آيه از جنگهاى آيندهء مسلمانان با سرزمين روم خبر مىدهد . افزون بر اينها ، از آنجا كه اين هدف ، تحمل رنجها و مشقتها وسيله ها و تلاشهايى را كه براى رسيدن به آن لازم است ايجاب مىكند - هر چند مشكل و تحمل آن بر روان انسان سخت و طاقت فرسا باشد - و نيز با توجّه به اين كه رسول خدا ( ص ) نمىتوانست در حالى كه شمشيرهاى قريش پشت سر او قرار دارد به نبرد با يهوديان و از ميان بردن قدرت و شوكت آنان كه سرزمينى را پناهگاه خود ساخته و از اين پناهگاه براى آزار و آسيب رساندن به مسلمان سود مىجستند و هيچ عهد و پيمانى با آنان فايده اى نداشت بپردازد ، ناگزير مىبايست يك سوى جبههء خود را با پيمان صلح با قريش مطمئن كند ، هر چند در اقداماتى كه براى رسيدن به اين مقصود در پيش مىگيرد مواردى وجود داشته باشد كه برخى از مسلمانان آن را يك فريب خوردن آشكار بشمارند ، در حالى كه در واقع حتى همين نقاط به ظاهر ضعف ، راه درست گسترش دعوت اسلامى و جهت دادن آن به سوى جايگاههاى اصلى خود بود . آخرين نكته آن كه اين صلح تأييد خواب رسول خدا ( ص ) بود كه پيش از اين ديده بود آنان به مسجد الحرام وارد مىشوند ، هر چند تحقّق عملى اين رؤيا در سال پس از صلح مزبور بود ، خداوند در اين باره مىفرمايد : « خداوند بحقيقت آن رؤيا را به رسول خويش راست نماياند كه اگر خدا بخواهد در امنيّت و در حالى كه

--> ( 18 ) همان / 16 .