سرنوشت و ارزش واقعى او را به وى بازگردانيم . حديبيّه يا فتح المبين 530 - در بازگشت رسول خدا ( ص ) از غزوهء حديبيّه به مدينهء منوّره سورهء فتح بر آن حضرت نازل شد ، آنجا كه مىفرمايد : « ما فتحى آشكار برايت پديد آورديم تا خداوند آنچه را از گناهان تو گذشته و آنچه را پس از آن است بيامرزد ، نعمت خويش را بر تو تمام كند و تو را به راه راست هدايت كند » . « 13 » بنابراين خداوند اين صلح را و آنچه رسول خدا ( ص ) در اين غزوه بدان توفيق يافته بود « فتح المبين » ناميد و نه آن سان كه در انديشه و بر زبان برخى گذشت پيمان ذلّتى در اين . آرى اين صلح يك فتح بود ، چرا كه جنگ چندين ساله ميان مشركين و مسلمانان را پايان مىبخشيد ؛ يك فتح بود ، چرا كه دلهايى را گشود كه مهر بر آن زده بود و انديشه هايى را فتح كرد كه بر آن پرده افكنده بود ؛ يك فتح بود آن سان كه اگر كسى شمار مسلمانانى را كه در طول نوزده سال دعوت از آغاز تا نبرد حديبيّه و نيز تعداد مسلمانان در دو سال پس از صلح حديبيّه را برشمارد خواهد ديد كه تعداد آنان در اين مرحلهء اخير بيشتر و يا دست كم برابر با تعداد آنان در مرحلهء بسيار طولانى نخست است ؛ يك فتح بود - و نه پيمان ذلّت - چرا كه مقدّمات ورود سپاه شكوهمند اسلام به شهر مكّه در دو سال بعد را فراهم آورد ، ورودى كه در كمال آرامش و بدون خونريزى انجام گرفت و هيچ جنگى در طى آن رخ نداد مگر پاره اى درگيريهاى محدود با اندك افراد متمرّد مكّه و بالاخره يك فتح بود زيرا مسلمانان توانستند در پرتو آن و در اجراى مفاد قرارداد صلح [ سال بعد ] براى عمره به حج روند و سپس در آنجا سرهاى خود را بتراشند ، تقصير كنند و در همان جا از احرام بيرون آيند . لازم به يادآورى است كه مراد از آمرزش گناهان رسول خدا ( ص ) در اينجا آمرزش به مفهوم حقيقى آن نيست ، بلكه مقصود از آن حقيقتى است دربردارندهء

--> ( 13 ) فتح / 1 - 2 .