درياها و رودها و جوانى و پيرى و زندگى و حركت زمين آورده‌ايم ، با گفتگو از كيفيت مد و جزر سالانه و ماهانه ، و اينكه چرا در بعضى درياها چون درياى حبشى و اقيانوس مد نمايان و نيرومند است و در بعضى ديگر چون درياى روم و خزر و مايطس ضعيف و نهان است و با وجود اين در درياى روم در مجاورت مغرب نمايان مىشود تا آنجا كه در يكى از جزاير ساحلى افريقا شهرى بنام جربه هست كه با دريا يك ميل فاصله دارد و گوسفندان مردم شهر صبحگاه هنگام جزر كه آب پس ميرود بيرون ميآيد و بر ساحل چرا مىكند و بشبانگاه پيش از مد بجزيره باز ميگردد ، و هم گفتار بعضى طرفداران شرايع را كه گويند مد و جزر نتيجهء عمل ملكى است كه خداوند عز و جل در اقصاى درياها موكل اين كار كرده كه پا يا يكى از انگشتان خود را در آب دريا نهد و مد شود و چون بردارد آب به محل خود باز - گردد و اين جزر است ، و گفتار كسانى از آنها كه گفته‌اند جزر و مد بعللى است كه علم آن خاص خدا است و كسى از خلق خويش را از آن مطلع نكرده است تا عبرت گيرند و بوحدانيت و تدبير او استدلال كنند و اختلاف فيلسوفان قديم ملل را كه گفته‌اند آيا اين بتأثير خورشيد يا بتأثير ماه است كه وقتى نور آن كامل شود مد رخ دهد و هنگام نقصان جزر شود ، چنان كه تأثير آن بهنگام كمال در تن حيوانات ناطق و غير ناطق از شدت و غلبهء گرما و رطوبت نمودار مىشود ، زيرا در اين موقع اخلاطى كه در تن مردم است از خون و بلغم و غيره در ظاهر تن و عروق باشد و رطوبت و نكوئى ظاهر تن را بيفزايد و بهنگام نقصان ماه ضعيف‌تر باشد و سرما بر آن چيره تر شود و اخلاط در عمق تن و عروق باشد و ظاهر تن را خشكى افزايد و اين به نظر علماى طب معلوم است ، و هم بدليل تغيير حالت بيماريها از زيادت و نقصان ماه ، زيرا تن كسانى كه در اول ماه بيمار شوند بدفع مرض تواناتر باشد و تن آنها كه در آخر ماه بيمار شوند بدفع مرض