و اجرام سماوى است كه وسايط بين علت اولى و خلقند با ديگر اخبار و عجائب و فضايل مصر كه خاص آنجاست و ديارهاى ديگر از آن بىنصيب است ، همه را در كتاب فنون المعارف و ما جرى فى الدهور السوالف آورده‌ايم . مصر بحدود افريقيه و سرزمين سودان و درياى حجاز و درياى شام محدود است و برزخ ميان دو درياست كه به قرآن آمده ، زيرا از فرما كه بر كنار درياى روم است تا قلزم كه كنار درياى چين است يك شب راه است كه از همهء ممالك اطراف اين دو دريا اقسام كالا و تحفه و چيزهاى كمياب از قبيل عطر و ادويه و دارو و جواهر و برده و ديگر چيزهاى خوردنى و نوشيدنى و پوشيدنى بدانجا آرند كه از همهء درياها بار بدانجا برند و فرود آرند . و نيل مصر عجيب و معتبر است ، وقتى آب باران كم شود نيل طغيان كند و چون آب باران فزون شود آب نيل كاستن گيرد ، و بوقت حاجت مصر پر آب باشد . نخست سبز سپس سرخ آنگاه تيره شود و با موجها و سيلابهاى خود پيش رود و هر روز يك يا دو انگشت و بيشتر فزونى گيرد و چون طغيان آن بنهايت رسد زمين را بپوشاند و دهكده‌ها بر فراز بلنديها و تپه‌ها همانند ستارگان باشد و زورق مردم را از دهكده‌اى بدهكده‌اى برد كه از پيش آذوقهء خويش و علوفهء حيوانات را چندان فراهم آورده باشند كه تا وقت پس رفتن نيل كه هنگام زراعت است كفايت كند . دوران نيل چهار گونه است : نقرهء سپيد يا مشگ سياه يا زمرد سبز يا طلاى زرد ، زيرا چون نيل همه جا را بپوشاند گوئى نقرهء سپيد است و چون از آنجا پس رود چون مشگ سياه نمايد ، سپس زراعت شود و كشتزارها زمرد سبز باشد ، آنگاه كشتها برسد و زرين شود و چون طلاى زرد باشد . ولايتهاى مصر هشتاد و چند است و ولايتى نيست كه چيزى شگفت در آن نباشد و هر ولايت را شهرى معروف است . قرآن در اين باب ضمن قصهء موسى و فرعون گويد : « او و برادرش را نگهدار و مأمورين جمع‌آورى بشهرها فرست » . در هر