مؤاخذهء او ميسازند كه بدان ثروتش را از وى بربايند و بيشتر احكام سلطانى ، غالب اوقات متكى بر جور و ستم است ، زيرا عدل محض در دوران خلافت شرعى است و آن هم كم دوام بود چنان كه پيامبر ، ص ، فرمايد : خلافت پس از من سى سال خواهد بود ، آنگاه خلافت بپادشاهى ستمگرانه‌اى باز خواهد گشت . بنابر اين در چنين شرايطى توانگرانى كه در اجتماع بثروت بسيار نامورند ناچار بايد داراى نگهبانانى باشند كه از آن دفاع كنند و به صاحب جاهى از خويشاوندان پادشاه متكى باشند ، يا خود آنان در آن بارگاه پايگاهى بدست آورند يا داراى عصبيتى باشند كه سلطان آن را حمايت كند و در سايهء آن ، خويش را از تجاوزات ستمكاران برهانند و در پناه امن و امان باشند . و در صورتى كه بچنين وسايلى متكى نباشند بانواع حيله‌ها و دست آويزهاى فرمانروايان مورد تاراج و غارت واقع خواهند شد . و خدا حكم مىكند و حكم او را رد كننده‌اى نيست [ 1 ] . فصل هفدهم در اينكه اصول شهرنشينى و حضارت در سايهء پديد آمدن دولتهاست و اين اصول بسبب پيوستگى و پايدارى دولتها رسوخ مىيابد [ 2 ] زيرا شهرنشينى از حالات عادى و زايد بر احوال ضرورى اجتماعى و عمران است و زايد بودن آن بر حسب اختلاف رفاه و تفاوت ملتها از لحاظ كمى و فزونى عدهء نفوس آنها فرق مىكند و اين اختلاف بيحد و حصر است . اين حالت حضارت هنگامى است كه انواع گوناگون تفنن پديد ميآيد و بنابر اين بمنزلهء صنايع است كه در هر گونهء آن نياز به صنعتگران ماهر در آن است و به همان اندازه كه انواع

--> [ 1 - ) ] وَ الله يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ 13 : 41 . سورة الرعد ، آيهء 41 . [ 2 - ) ] رسخوها در چاپ ( 1 ) غلط است .