رضى يا رسايل ابن مقفع يا سهل بن هارون يا ابن الزيات يا بديع [ 1 ] يا صابى باشد ملكهء او نسبت به كسى كه از آثار اين شاعران و نويسندگان متأخر : شعر ابن سهل يا ابن النبيه يا ترسل بيسانى يا عماد اصفهانى حفظ كند ، بدرجات نيكوتر خواهد بود و در پايهء بلندترى از بلاغت قرار خواهد گرفت . زيرا دستهء اخير نسبت بگروه نخستين در طبقه پائين‌ترى قرار دارند . و اين امر بر شخص بصير و منتقد با ذوق آشكار است و به نسبت نيكوئى محفوظات يا مسموعات شخص ميتواند آنها را بروش نيكوئى به كار برد و آنگاه پس از حفظ كردن و به كار بردن ملكهء نيكو و استادانه‌اى بدست آورد . از اين رو هر چه محفوظات در طبقهء بالاترى قرار داشته باشد به همان نسبت ملكه‌اى كه از آنها حاصل مىشود ارتقا خواهد يافت ، زيرا طبع همانا بر منوال آن مىبافد و قواى ملكه از آنها تغذيه مىكند و رشد و كمال مىپذيرد . و بيان اين مطالب چنان است كه نفس هر چند در سرشت و جبلت نوع واحديست ولى در بشر به نسبت قوت و ضعف وى در ادراكات مختلف است و اختلاف آن به سبب ادراكات و ملكات و الوان مختلفى است كه از خارج بدان وارد ميگردد و كيفيت خاصى بدان مىبخشد چنان كه در نتيجهء اين واردات و خصوصيات وجود آن تكميل مىشود و صورت آن از مرحلهء قوه به فعل مىرسد . و ملكاتى كه براى نفس حاصل مىشود بتدريج و اندك اندك است ، چنان كه در فصول گذشته بدان اشاره كرديم . و بنابر اين ملكهء شاعرى در نتيجهء حفظ كردن اشعار و ملكهء نويسندگى بسبب به ياد سپردن نثرهاى مسجع و نثر آزاد ( غير مسجع ) حاصل مىشود و ملكهء علمى در پرتو ممارست در علوم و فهم مطالب و تحقيق و تفحص در مسائل و نظريات علمى بدست مىآيد . و ملكهء فقهى را از راه مطالعه و ممارست فقه و تنظير مسائل با يك ديگر و استخراج فروع آنها ( از اصول ) و تخريج فروع بر اصول ميتوان كسب كرد .

--> [ 1 - ) ] منظور بديع الزمان همدانى است .