بقياس جايز ميشمرند ، قياس علمى صحيح مطردى [ 1 ] مانند قياس قوانين اعراب ( نحو ) ليكن اين اسلوبهائى كه ما در صدد بيان كردن آنها هستيم بهيچرو در شمار قياس نيستند ، بلكه آنها از صورت يا هيئتى هستند كه بسبب تتبع و پيجوئى تركيبهاى گوناگون از شعر عرب در نفس رسوخ مييابند تا آنقدر بر زبان جارى شوند كه صورت آنها استحكام پذيرد و در ذهن نقش بندد و از آنها استفاده كنند و در هر تركيب شعرى آنها را سرمشق قرار دهند و از تركيبهاى مزبور تقليد و پيروى كنند چنان كه اين نكته را در بحث كلى سخن ياد كرديم ولى قوانين علمى اعراب ( نحو ) و بيان ، اين اسلوبها را بهيچرو تعليم نميدهند و گذشته از اين همهء چيزهايى كه از لحاظ قياس سخن عرب و قوانين علمى صحيح ميباشند مورد استعمال واقع نميشوند ، بلكه اقسام معروفى از اين قياسها در نزد عرب مستعمل هستند و آنان كه سخنان و قواعد ايشان را حفظ ميكنند از آنها آگاه ميباشند و صورت آنها در تحت آن قوانين قياسى مندرج است پس هر گاه بدين شيوه و با اين اسلوبهاى ذهنى كه بمنزلهء قالبهائى ميباشند بشعر عرب توجه شود به تركيبهاى مستعمل آنها توجه خواهد شد نه به هر چه قياس اقتضا كند . و به همين سبب گفتيم آنچه سبب ايجاد اين قالبها در ذهن مىشود تنها حفظ كردن اشعار و سخنان عرب است و اين قالبها همچنانكه در نظم هست در نثر هم يافت مىشود ، چه سخنان عرب در هر دو فن استعمال شده و آنها را چه در نظم و چه در نثر بتفصيل آورده‌اند چنان كه در شعر اين گونه سخنان را در بيتهاى موزون و قوافى مقيد پديد مىآورند و استقلال سخن را در هر بيت مراعات ميكنند . و در نثر غالبا موازنه و تشابه ميان جمله‌ها و عبارات را در نظر ميگيرند و سخن را گاهى به سجع مقيد ميكنند و گاه آزاد ميسازند و [ قالبهاى ] [ 2 ] هر يك از اين انواع در زبان عرب معلوم است و در ميان آنان قالبهائى مستعمل است كه

--> [ 1 - ) ] قياس مطرد : يعنى قياس عامى كه در آن استثنا نباشد . [ 2 - ) ] از نسخهء خطى « ينى جامع » و چاپ « پ » .