برگزيدند و بسيارى از كتب مطول پيشينيان را مختصر كردند و در عين حال كليهء اصول و قواعدى را كه نقل شده بود بطور جامع در آن مختصرها گنجانيدند . چنان كه ابن مالك اين شيوه را در كتاب « تسهيل » و نظاير آن به كار برد و برخى هم تنها بنقل مبادى ، براى متعلمان اكتفا كردند چنان كه زمخشرى در كتاب « مفصل » و ابن حاجب در « مقدمه » خويش بدين روش گرائيدند و چه بسا كه اين قواعد را به اسلوبى خاص بنظم آوردند مانند ابن مالك در دو ارجوزهء كبرى و صغرى و ابن معطى [ 1 ] در ارجوزهء الفيه . و خلاصه تأليف در اين فن به حدى بسيار است كه بشمار نمىآيد و ممكن نيست بر همهء آنها دست يافت و شيوه‌هاى تعليم آن نيز مختلف است . چنان كه روش متقدمان با روش متأخران مغاير است و شيوهء كوفيان با بصريان و بغداديان با اندلسيان تفاوت دارد و هر يك طريقهء خاصى برگزيده‌اند . و بسبب انحطاط و نقصان عمران و تمدن نزديك بود اين صناعت منقرض شود و بسرنوشت ديگر علوم و صنايع كه در مرحلهء انحطاط هستند دچار گردد . ولى در اين دوران ديوانى « كتابى » از مصر به مغرب رسيد و بدست ما افتاد كه بسيار جامع است اين كتاب منسوب به جمال الدين بن هشام از علماى آن سرزمين است مؤلف كتاب مزبور احكام اعراب را اجمالا و تفصيلا در آن بطور كامل و جامع گرد آورده و دربارهء حروف و مفردات و جمله‌ها سخن رانده و در بيشتر ابواب اين صناعت مكررات را حذف كرده و آن را « مغنى » در اعراب ناميده است . و هم مؤلف بيادآورى كليهء نكته‌هاى اعراب قرآن پرداخته و آنها را در ضمن ابواب فصول و قواعدى ضبط كرده است چنان كه كليهء ابواب آن منظم شده است ، و ما از خواندن آن بدانش فراوانى دست يافتيم كه بمقام بلند و وفور بضاعت مؤلف

--> [ 1 - ) ] يحيى بن معطى از قبيلهء زواوه در ناحيهء كابيلى LKabylie و مؤلف چندين رساله در نحو است . وى بسال 628 ه ( 1231 - 1230 م ) در قاهره درگذشت و الفيهء او تا زمانى كه ابن مالك الفيهء خود را تأليف كرد شهرت فراوانى داشت . نسخه‌هاى خطى الفيهء ابن معطى بسيار كمياب است . ( حاشيهء دسلان ج 3 ص 312 )