دوم - قوه‌اى نفسانى و متحرك و حساس است ليكن از قوهء نخستين غليظتر است و مركز آن هم پائين مركز نخستين است . سوم - قوه‌اى زمينى زمخت [ 1 ] و قابض است و به علت سنگينى آن منعكس به مركز زمين است و آن هر دو قوهء روحانى و نفسانى را نگه ميدارد و به آنها محيط مىباشد و اما ديگر موضوعات باقى ، مسائلى اختراعى و ساختگى براى مشتبه ساختن و منحرف كردن جاهلان است و كسى كه مقدمات را بداند از ديگر مسائل بىنياز مىشود . اينها كليهء موضوعاتى است كه از من پرسيده بودى و من پاسخ همهء آنها را با شرح و تفسير نزد تو فرستادم و اميدوارم بتوفيق خداى تعالى در اين فن بملكهء بالاترى نائل آئى . و السلام . پايان سخن ابن بشرون : و او از شاگردان بزرگ مسلمهء مجريطى پيشواى اندلسيان در دانشهاى كيميا و سيميا و ساحرى در قرن سوم [ 2 ] و پس از آن روزگار بوده است . و تو اى خواننده مىبينى كه كليهء الفاظ اين گروه در اين صناعت آميخته به رمز و لغز است بحديكه تقريبا نميتوان آنها را دريافت و اين خود دليل بر آن است كه كيميا صناعتى طبيعى نيست و آنچه بايد در امر كيميا بدان معتقد شد و عبارت از حقيقتى است كه واقعيت هم آن را تأييد مىكند ، اين است كه فن مزبور از نوع آثار نفوس روحانى است و تصرف آن در عالم طبيعت يا از قبيل كرامت است اگر نفوس آنان نيكخواه باشد و يا از نوع ساحرى است هنگامى كه نفوس شرير بدكارى داشته باشند . اما موضوع كرامت واضح است ، ولى دربارهء امر ساحرى بايد گفت كه جادوگر چنان كه در جاى خود بثبوت رسيده است اجسام مادى را بقوهء افسونگرى تغيير ميدهد و ناگزير بايد با همهء اينها در نزد وى ماده‌اى وجود داشته باشد كه تأثير افسونگريش بر آن واقع شود ، مانند ساختن برخى از جانوران از مادهء خاك [ 3 ] يا

--> [ 1 - ) ] از « ينى » كه بجاى : حاسة در چاپهاى مصر و بيروت ( جاسئه ) است . [ 2 - ) ] مسلمه در قرن چهارم ميزيسته است . [ 3 - ) ] در « پ » و « ينى » از موى .