آنچه طبيعت ماده « مرض » و فصل « فصل سال » و سن بيمار اقتضا مىكند از آن تا حد امكان يارى مىجويد . و دانشى را كه جامع همهء اين مسائل باشد علم طب مينامند . و چه بسا كه دربارهء بعضى از اندام‌ها جداگانه و مستقلا به بحث و تحقيق پرداخته و آن را دانش خاصى قرار داده‌اند مانند : چشم و بيماريها و درمانهاى آن . همچنين بدين علم منافع اعضا را نيز ملحق كرده‌اند و معنى آن عبارت از سودى است كه بسبب آن هر يك از اعضاى بدن حيوانى آفريده شده است و هر چند اين مبحث از موضوعات علم طب نيست ، ولى دانشمندان آن را از ملحقات و توابع آن علم قرار - داده‌اند و پيشواى اين صناعتى كه كتب وى در اين باره از ميان كتب پيشينيان ترجمه شده جالينوس [ 1 ] بوده است [ 2 ] . و ميگويند جالينوس معاصر عيسى ( ع ) بوده و هم گويند وى به صقليه ( سيسيل ) [ 3 ] در راه گردش و غربتى متكلفانه [ 4 ] درگذشته است . و تأليفات او دربارهء دانش پزشكى از امهاتى بشمار ميرود كه كليهء پزشكان پس از وى به آنها اقتدا كرده‌اند و در اسلام پيشوايانى در اين صناعت پديد آمدند كه از حد نهائى و مطلوب آن هم درگذشتند مانند : رازى و مجوسى و ابن سينا . و در اندلس نيز دانشمندان بسيارى در پزشكى ظهور كرده‌اند كه مشهورترين آنان « ابن زهر » است ، ولى هم اكنون در كشورهاى اسلامى گوئى اين صناعت رو به نقصان مىرود ، زيرا در اين كشورها پيشرفت عمران متوقف شده و بلكه انحطاط يافته است و پزشكى از صنايعى است كه جز در مهد حضارت و تجمل خواهى پيشرفت نمىكند و ما در فصول بعد اين نكته را آشكار خواهيم كرد .

--> [ 1 - ) ] Galien [ 2 - ) ] عبارت متن از چاپهاى مصر و بيروت و نسخهء خطى « ينى جامع » ترجمه شد ولى اين عبارت در چاپ پاريس چنين است : « و جالينوس را در اين فن كتاب با ارزش پرسودى است و او پيشواى اين صناعتى است كه كتب وى از ميان كتب پيشينيان ترجمه شده است . » [ 3 - ) ] Sicile [ 4 - ) ] نسخه‌ها اختلاف دارد .