روزگار از اين دانش در ميان مردم مغرب متداول است كتب ابن ابو طالب قيروانى از علماى قيروان است « مانند الممتع و جز آن [ 1 ] » . و نيز كتاب « الاشاره » تأليف سالمى [ از سودمندترين و مختصرترين كتب در اين موضوع است « همچنين كتاب « المرقبة - العلياء » تأليف ابن راشد كه از مشايخ ما در تونس است » ] [ 2 ] . و آن دانشى است كه بنور نبوت تابناك است به علت مناسبتى كه ميان آن دو - مىباشد [ و از اين رو كه از ادراكات « مشاعر » وحى است [ 3 ] ] چنان كه در صحيح آمده است و خدا داناى نهانيهاست [ 4 ] . فصل 13 علوم عقلى و انواع آن [ 5 ] و اما علوم عقلى مسائلى است كه براى انسان طبيعى است از اين رو كه وى داراى انديشه است و بنابر اين دانشهاى مزبور اختصاص بملت معينى ندارد ، بلكه افراد همهء ملتها در آن مىانديشند و در درك مسائل و مباحث آن با هم برابراند و اين دانشها در نوع بشر از آغاز اجتماع و عمران طبيعى وجود داشته است و آنها را بنام دانش‌هاى فلسفه و حكمت مىخوانند و مشتمل بر چهار دانش است . نخست دانش منطق و آن علمى است كه ذهن را از لغزش در فرا گرفتن مطالب مجهول از امور حاصل معلوم ، محافظت مىكند و فايدهء آن باز شناختن خطا از صواب در امورى است كه تفكر كننده در [ تصورات و تصديقات ذاتى و عرضى ] [ 6 ] مىجويد تا بر تحقيق حقيقت در كائنات [ نفيا و ثبوتا ] [ 7 ] بمنتهاى انديشهء خويش آگاه

--> [ 1 - ) ] در نسخهء خطى « ينى جامع » نيست . [ 2 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپهاى مصر و بيروت و قسمت داخل گيومه در نسخهء خطى « ينى جامع » نيست . [ 3 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت نيست ولى نسخهء « ينى جامع » با چاپ پاريس مطابقت دارد . [ 4 - ) ] اشاره به انت علام الغيوب س : مائده آ : 108 و 116 [ 5 - ) ] عنوان فصل از نسخهء خطى « ينى جامع » است و در چاپ « پ » چنين است ، در علوم عقلى و . . . [ 6 - ) ] از « پ » در چاپهاى ديگر و « ينى » چنين است : در موجودات و عوارض آنها نسخه بدل چاپ « پ » : در موجودات عرضى . [ 7 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت و نسخهء « ينى جامع » نيست .