و آنها را بر صفات ثابت خداى تعالى حمل كردند كه كيفيت آنها مجهول است و از اين رو دربارهء « بر عرش مستولى و مستقر شد » [ 1 ] ميگويند ، استيلا و استقرار براى او بر حسب مدلول و معنى لفظ « استوا » ثابت مىشود و اين توجيه را از اين رو لازم مىدانند تا مبادا مدلول لفظ تعطيل و فرو گذاشته شود و ميگويند ما براى گريز از اعتقاد به تشبيهى كه آيات سلوب [ 2 ] آنها را نفى مىكند به كيفيت آن قائل نيستيم از قبيل اين گونه آيات : نيست مانند او چيزى [ 3 ] ، دانم پاك بودن خدا از آنچه وصف ميكنند [ 4 ] ، خدا از آنچه ستمكاران ميگويند برتر است [ 5 ] ، نزاده و زائيده نخواهد شد [ 6 ] ، و نمىدانند كه آنها با همهء اين از در تشبيه درآمده‌اند در اينكه قائل باثبات ( استواء ) هستند در حالى كه استواء در نزد لغويان بمعنى استقرار و جايگير شدن است و اين صفتى جسمانى است . و اما اينكه با روش زشت خود از فرو گذاشتن و تعطيل لفظ مىهراسند هيچ محذورى در آن نيست ، بلكه محذور در تعطيل و فرو گذاشتن الوهيت است و همچنين روش زشت غير قابل تحملى در الزام تكاليف پيش ميگيرند در حالى كه اين روش توهم و تزويرى بيش نيست ، زيرا در تكاليف امور متشابه روى نداده است آنگاه ادعا ميكنند كه اين شيوهء مذهب سلف است . در صورتى كه هرگز آنان چنين روشى نداشته‌اند و پناه به خدا از چنين نسبتى . بلكه مذهب سلف چنان كه ما نخست بيان كرديم عبارت از تفويض مقصود از آن آيات

--> [ ( ) ] معنى لغوى آن گرفته ( ص 77 ج 3 ) و آن را « Posterieurs » لاحق - مؤخر ترجمه كرده است ، ولى در اينجا صحيح همان معنى اصطلاحى آن است . [ 1 - ) ] ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ ، 7 : 54 س : ( الاعراف ) آ : 54 . [ 2 - ) ] سلوب جمع سلب و در اينجا بمعنى سلب كليهء صفات مخصوص بموجودات ديگر از خداست . [ 3 - ) ] لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ 42 : 11 س : 42 ( الشورى ) آ : 9 . [ 4 - ) ] سُبْحانَ الله عَمّا يَصِفُونَ 23 : 91 س : 23 المؤمنون آيهء 91 و چند آيهء ديگر . [ 5 - ) ] در متن چنين است . تعالى الله عما يقول الظالمون ، ولى در قرآن چنين آيه‌اى يافت نشد ، بلكه در سورهء 16 ( النحل ) آيهء ( 3 ) چنين است : تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ 16 : 3 و در سورهء 27 ( النمل ) اين آيه هست . فَتَعالَى الله عَمّا يُشْرِكُونَ 7 : 190 آيهء 64 . و در سورهء المؤمنون چنين است : فَتَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ 23 : 92 آيهء 92 [ 6 - ) ] لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ 112 : 3 سورهء ( 112 ) اخلاص آيهء ( 3 ) .