و اندكى از صنايع و فنون غافل و بىخبراند . و تأليفاتى كه در اين رشته حائز اهميت مىباشد عبارتند از : كتاب « مآخذ تأليف غزالى ( رح ) [ و كتاب « تلخيص » تأليف ابو بكر بن عربى از مالكيان كه شيوه آن را از مردم مشرق اقتباس كرده است ] [ 1 ] و كتاب « تعليقه » تأليف ابو زيد دبوسى و كتاب « عيون الادله » تأليف ابن القصار كه از بزرگان مالكيان بوده است . و ابن الساعاتى در مختصرى كه راجع باصول فقه تأليف كرده كليهء مسائلى را كه مناظرات فقهى بر آنها مبتنى است گرد آورده و در هر مسأله‌اى كليهء اصولى را كه بناى مناظرات بر آنهاست ياد كرده است . فن جدل جدل عبارت از شناختن آداب مناظره‌ايست كه ميان پيروان مذاهب فقهى و جز آنان روى ميدهد . و اين فن هنگامى متداول شد كه باب مناظره در رد و قبول مسائل توسعه يافت و هر يك از مناظره كنندگان در استدلال و پاسخ دادن هنگام بحث و ستيز به روشى لگام گسيخته سخن ميگفتند و برخى از اين سخنان و دلايل درست و برخى نادرست بود از اين رو پيشوايان ناگزير شدند آداب و احكامى وضع كنند تا مناظره كنندگان در رد و قبول بر وفق آن قوانين سخن گويند و از حدود آنها خارج نشوند و وضع استدلال كننده و پاسخ دهنده روشن گردد كه چگونه رواست باستدلال پردازد و به چه كيفيتى دست از استدلال باز دارد و در چه جائى اعتراض كند يا بمعارضه برخيزد و كجا بايد سكوت كند و خصم بسخن و استدلال پردازد . و به همين سبب گفته‌اند : جدل عبارت از شناسائى قواعد حدود و آداب استدلالى است كه بوسيلهء آن انسان بحفظ عقيده و رأيى يا خرابى آن رهبرى مىشود خواه آن رأى از فقه باشد يا علوم ديگر .

--> [ 1 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت نيست .