اداى معنى بر حسب مقاصد و اسلوبها . و اين گونه تفسير كمتر ممكن است از نوع نخست جدا شود و مستقلا تأليف گردد ، زيرا گونهء نخست مقصود بالذات بوده است و اين نوع هنگامى متداول شده است كه علوم مربوط به زبان جنبهء تعليمى به خود گرفته است . فقط گاهى در بعضى از تفاسير گونهء دوم بر گونهء نخستين غلبه دارد . و بهترين تفسيرهائى كه مشتمل بر اين فن مىباشد كتاب كشاف زمخشرى است كه مؤلف آن از مردم خوارزم عراق « ايران » است ، ولى زمخشرى پيرو عقايد معتزله مىباشد و در نتيجه هر جا در آيات قرآن به شيوه‌هاى بلاغت بر مىخورد از مذاهب و معتقدات فاسد ايشان استدلال مىكند و به همين سبب محققان مذهب سنت از آن دورى ميجويند و به - سبب دامگاههائى كه در آن نهفته است عامهء مردم را از آن بر حذر مىدارند ، ولى با همهء اينها محققان مزبور به رسوخ قدم وى در مسائلى كه به زبان و بلاغت متعلق است اعتراف دارند . و هر گاه كسى كه آن را ميخواند كاملا بمذاهب سنت آگاه باشد و راه استدلال را نيك بداند آن وقت از بدفرجاميهاى آن مصون خواهد بود . پس بايد مطالعهء آن را مغتنم شمرد چه كتاب مزبور در انواع فنون زبان داراى شگفتىهائى - است . و در اين عصر تأليفى از آن يكى از دانشمندان عراق شرف الدين طيبى از مردم توريز عراق ايران به ما رسيده است كه در آن كتاب زمخشرى را شرح كرده و در بارهء الفاظ آن بتحقيق پرداخته است و با دلايلى متعرض مذاهب اعتزال آن شده و آنها را رد كرده است و آشكار مىكند كه بلاغت در آيه بر حسب معتقدات اهل سنت روى ميدهد نه بر حسب عقايد معتزله و در اين باره آنچه بخواهى مهارت نشان داده است با آنكه در عين حال در همهء فنون بلاغت هم مطالب سودمندى آورده است و بالاى هر صاحب دانشى دانائى است . [ 1 ]

--> [ 1 - ) ] وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ 12 : 76 ، سورهء يوسف آيهء 76 .