را به ذات ديگر منقلب مىكنند و سرود خواندن و رقص و راه رفتن روى طنابها را در هوا به اشخاص ميآموزند ، و بارهاى سنگين مانند حيوانات و سنگهاى عظيم را از زمين بلند ميكنند ، و ديگر صنايعى كه در نزد ما مردم مغرب يافت نميشود ، زيرا عمران و تمدن شهرهاى مغرب بمرحلهء تمدن مصر و قاهره نرسيده است ، و خدا داناى حكيم است [ 1 ] . فصل هجدهم در اينكه رسوخ صنايع در شهرها وابسته برسوخ تمدن و طول مدت آن است و علت آن واضح است ، زيرا كليهء صنايع از عادات و انواع [ 2 ] عمران و تمدن بشمار ميروند و عادات در نتيجهء كثرت تكرار و مرور زمان رسوخ مىيابد و آنگاه آيين ( صبغه ) آن استحكام مىپذيرد و در نسلهاى پى در پى ريشهء ميدواند و هر گاه صبغه‌اى ( رنگ - آيين ) استوار و پابرجا گردد زدودن و زايل كردن آن دشوار مىشود . و از اين رو مىبينيم شهرهاى كهن كه در آنها تمدن توسعه يافته است اگر تمدن و جمعيت آنها نقصان پذيرد و دچار عقب ماندگى بشوند باز هم آثارى از صنايع دوران عمران در آنها باقى مىماند بطوريكه صنايع مزبور را در شهرهاى نو بنيادى كه تازه در مرحلهء تمدن و عمران گام نهاده‌اند نمىيابيم هر چند اين گونه شهرها از لحاظ تمدن و جمعيت بپايهء شهرهاى كهن هم رسيده باشند و تنها علت آن اين است كه در شهرهاى كهن بسبب مرور زمان و دست بدست گشتن و تكرار عادات و رسوم

--> [ 1 - ) ] وَ الله عَلِيمٌ حَكِيمٌ 4 : 26 . سورة النساء ، آيهء 26 . در متن چاپ پاريس و « ينى » چنين است : « و الله العليم الحكيم » . اين آيه در چاپهاى مصر و بيروت نيست و فصل بدينسان پايان مىيابد : خداوند عمران آن ( مصر ) را به نيروى مسلمانان پاينده دارد » . [ 2 - ) ] كلمهء الاوان در ( 1 ) غلط و صحيح الوان است .