عمر از اموال ايرانيان ، آنچه از آن كسرى و خانوادهء او بود ، آنقدر به دست آورد كه خراج آن هفت هزار هزار درهم گرديد ، تا آنگاه كه در جنگ جماجم ديوان آتش گرفت و هر انسانى آنچه در دسترسش بود با خود برد . گويند مغيرة بن شعبه با عمار بن ياسر نيرنگ ساز كرد و به عمر رسانيد كه وى بر سر خروس شرط مىبندد . عمر او را عزل كرد و كوفه را به مغيرة بن شعبه داد و او آذربايجان را به صلح فتح كرد و بعضى گويند آذربايجان را هاشم بن عتبة فتح كرده است . در ياد كرد بخشهايى از فارس كه به روزگار عمر بن خطاب گشوده شد در جريان اين حوادث ، يزدگرد در اصطخر اقامت داشت . عمر ، عثمان بن ابى العاص را كه قبلا پيامبر او را والى طائف كرده بود ، به بحرين فرستاد و ابو هريره را از بحرين عزل كرد . عثمان با علاء بن الحضرمى كه مؤذن وى بود بدانجا رفت و چون روانهء عراق شد او را در بحرين جانشين خويش كرد . سپس عثمان به كمك قبيلهء ازد و عبد القيس به جستجو و كشف اين سرزمينها پرداخت . با ايشان از دريا گذشت و به سواحل ايران آمد و در شهركها ( كور ) و قريه‌ها به تاخت و تاز و غارت پرداخت . توج را شهرى گردانيد . و آنجا را سراى هجرت خويش كرد . يزدگرد چون پيروزى عرب را ديد گنجينه‌ها و خزاين خويش را به چين فرستاد . قصد آن داشت كه چون بگريزد بدانجا رود . شهرك را براى مقابله با عثمان بن ابى العاص ثقفى فرستاد . عمر بن ابو موسى اشعرى نامه نوشت كه با عثمان در يك جاى برخورد كنند . آنها به يك ديگر پيوستند و با شهرك پيكار كردند و او با صد و بيست هزار مرد بود . او را شكست دادند . از ياران او حدود سى هزار را كشتند و كورهء اردشير را كه اصطخر نخستين است فتح كردند ولى اصطخر خود گشوده نشد . بعضى گويند كسى كه آنجا را فتح كرد قرط بن كعب انصارى بود . اصفهان را عثمان بن ابى العاص ، پس از آنكه سه ماه شهربندان كرد ، گشود و به مردانى از اهواز - كه امير آنجا مغيرة بن شعبه بود - نامه نوشت . ياد كرد آنچه از شام به روزگار عمر گشوده شد گويند هنگامى كه ابو بكر درگذشت ابو عبيدة بن الجراح و خالد بن وليد در سرزمين شام بودند و سرگرم تاخت و تاز و غارت . چون كار به دست عمر افتاد ، ايشان