اما رقاشيّه ، ايشان ياران فضل رقاشىاند كه گويد : خداوند هيچ كس از يكتاپرستان را بر گناهى كه بكند عذاب نخواهد كرد و اين سخن معاذيه است كه ياران يحيى بن معاذ رازىاند و معتقدند خداوند از بخشش و فضل و بخشايش خويش هيچ كس را بر گناهى كه مرتكب شود ، عذاب نخواهد كرد ، در صورتى كه به كفر نرسيده باشد . اما زياديّه ، ايشان ياران محمد بن زياد كوفىاند كه معتقد است هر كس خداى را بشناسد و پيامبر را انكار كند مؤمن و كافر است : مؤمن به خداى عز و جل است و كافر به پيامبر . اما كراميّه ، ايشان ياران محمد بن كرّام‌اند و معتقدند كه ايمان مجرد سخن است و منافق نيز مؤمن است و ايشان چند دسته‌اند : از جمله صواكيّه ، و معيّه و ذميّه كه در ياد كرد ايشان و مذهبشان معنى يا سود بسيارى نيست و همگان گويند اگر خداوند بر يكى از مرتكبان گناهان كبيره ببخشايد بر همه آنها كه مانند اوىاند مىبخشايد و همچنين اگر يكى از ايشان را كيفر دهد ، همگان را كيفر مىدهد . اما ابو حنيفه [ 1 ] مىگويد : جايز است كه بر بعضى ببخشايد و بعضى را كيفر دهد و عون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود گفته است : نخستين چيزى را كه بىشك مخالفيم ، / مخالفيم با آنچه مرجئه مىگويند / گويند مؤمنى است كه خونش حرام است . / و خون مؤمنان حرام است . / قرآن در حقيقت ، مخلوق نيست . / سخن خداى پروردگار جهانيان است . / و خداى هر گونه شرابى را / كه خرد نوشندگان را فرو برد ، حرام كرده است . در ياد كرد فرقه‌هاى مجبره و مجوّره از ايشان‌اند : جهميّه ، ضراريّه ، نجاريّه و صباحيّه . اما جهميّه [ 2 ] ايشان ياران جهم بن صفوان ترمذىاند كه سلم بن احوز قاتل يحيى بن زيد رحمة الله عليه او را در مرو كشت و او خدا را شىء نمىدانست ، چرا كه معتقد بود شىء محدث است او خدا را منشىء و ايجاد كنندهء شىء مىدانست و علم خدا را غير خدا و

--> [ 1 ] در نسخهء اصل در حاشيه به خط جديدى نوشته شده است : من مىگويم صحيح اين است كه خداوند هر كه را بخواهد مىبخشايد و هر كه را بخواهد كيفر مىدهد و دليل آن هم سخن خداى تعالى است : « خداوند بر كسى كه شرك ورزد نمىبخشايد و جز اين هر گناه ديگرى را در مورد آنها كه بخواهد مىبخشايد . » فتأمل . [ 2 ] رجوع شود به التنبيه و الرد ، ملطى ، ص 93 و الصواعق المرسلة على الجهمية و المعطله ، ابن قيم جوزيه ، به تصحيح زكريا على يوسف ، مصر .