مىگويد و دربارهء اينكه چون بعضى از ايشان خويش را به انواع عذاب ، از قتل و سوختن ، و غرق ، شكنجه داد و مرد مىپندارند كه جاريه‌هاى بهشتى او را قبل از رفتن روحش ، مىربايند . مؤلف مىگويد من اين سخنان را از آن روى آوردم تا نشان دهم كه ايشان عقيدهء به بهشت و دوزخ دارند با همه گمراهيى كه دارند . و در مورد اهل كتاب مىگويد اينان اجماع بر آن دارند . در اينجا گويا سطرى افتادگى وجود دارد ، زيرا مؤلف به بحث دربارهء معادلهاى كلمهء « جنت » در زبان‌هاى مختلف مىپردازد كه احتمالا قسمت مربوط به عربى و فارسى آن افتاده است و مىگويد در عبرانى آن را « برديس » و در عبرى كنعاذن [ 1 ] مىخوانند . سپس در باب پل صراط به بحث مىپردازد و نشان مىدهد كه انديشهء آن سابقه در تفكر يهود دارد زيرا بعضى از يهود عقيده داشته‌اند كه چون روز رستاخيز فراز آيد جهنم از وادى [ - ] [ 2 ] ظاهر خواهد شد و آتشى در آن وادى افروخته خواهد شد و بر روى آن پلى نصب خواهد شد و بهشت از ناحيت بيت المقدس آشكار خواهد گرديد و مردمان را فرمان دهند تا بر آن پل بگذرند . هر كه بىگناه باشد ، مثل باد ، از آن خواهد گذشت و هر كه گناهكار باشد در آن سقوط خواهد كرد . در اينجا مؤلف از بعضى از يهود نقل مىكند كه معتقدند بهشت و دوزخ بعد از هزار سال نابود خواهند شد و آنگاه اهل بهشت به گونهء فرشتگان درخواهند آمد و دوزخيان استخوان فرسوده خواهند شد . در مقابل ايشان رأى گروهى ديگر از يهود را نقل مىكند كه عقيده دارند بهشت و دوزخ جاودانه است و فناناپذير . و اين فكر همان است كه به تدريج جزء مباحث كلام اسلامى شد و مورد نزاع بسيار زياد اشاعره و معتزله و فرقه‌هاى ديگر ، و هر كدام از قرآن و حديث براهينى براى عقيدهء خويش در باب بقاى ابد جنّت و نار يا فناى بهشت و دوزخ نقل مىكنند كه تفصيل آن را مىتوان در كتب كلامى ملاحظه كرد . [ 3 ] سپس در باب عقيدهء به تناسخ وارد بحث مىشود و مىگويد كه عقيدهء به تناسخ مذهب اكثر پيشينگان است و حتى از اهل تعطيل نوعى اعتقاد به پاداش اعمال را نقل مىكند كه آنان مىگويند با فقر و فاقه و آلام اين جهانى ، بدكاران پاداش مىبينند . و نيز عقايدى از سمنيّهء هنود هم در اين باره نقل مىكند . سپس به تفصيل به نقل آراى مسلمانان مىپردازد در باب ماهيت بهشت و دوزخ و اينكه آيا آفريده شده‌اند يا بعدا آفريده خواهند شد . در اينجا مىگويد مسلمانان سه دسته‌اند : معتزله ( بجز

--> [ 1 ] كنعادن : جنّت عدن ، سفر پيدايش . ( 2 : 8 ) و ( 2 : 15 ) . [ 2 ] اسم اين وادى در نسخهء اصل افتاده و ما جاى آن را در [ ] خالى گذاشتيم و احتمالا بايد همان وادى هنّوم باشد كه در جنوب بيت المقدس قرار دارد ، « و چون اين وادى بواسطهء آتش مولك و آتش ديگر از براى سوزاندن كثافات در كار بود ، يهود ، آن را جهنّم ، يعنى زمين هنّوم ، ناميده . پس از آن رفته رفته محلى را كه موضع عذاب و عقاب بود جهنّم ناميدند و در عهد جديد هم بدين معنى وارد شده است . » قاموس كتاب مقدس ، ص 923 . و شايد هم وادى هاويه باشد همان جا ، ص 918 ديده شود . [ 3 ] شرح العقائد النسفيّه ، ص 138 به بعد .