سخن در باب فرشتگان كه آيا مكلّف‌اند يا مجبور و اينكه آيا آنان برترند يا صالحين از مسلمانان گروهى گفته‌اند كه فرشتگان در كارهاى خويش مضطرند و مجبور بر آن افعال‌اند و از ابن عباس روايت شده است كه گفت : در اين سخن خداى كه « به پاكى ياد كنند خداى را به شب و روز و سست نشوند از تسبيح » ( 21 : 20 ) تسبيح براى فرشتگان همانند نفس كشيدن است از براى ما . و گروهى ديگر گفته‌اند كه فرشتگان مكلف‌اند و مجبور چرا كه خداى تعالى مىگويد : « و هر كه از ايشان گويد كه من خدايم از فرود الله او آن است كه پاداش دهيم او را دوزخ . » ( 21 : 29 ) و بر غير مقدور ، وعيد و پاداش درست نيست . و خداى گفته است : « كه من آفريننده‌ام در زمين خليفتى . گفتند : در زمين خليفتى مىآرى كه فساد كند در آن و بريزد خونها و ما نماز مىكنيم تو را و به پاكى ياد مىكنيم تو را . گفت : من مىدانم آنچه شما نمىدانيد . » ( 2 : 30 ) پس اين سخن ايشان گواه است بر اينكه آنان مختارند . و خداى گفت : « بىفرمانى نكنند خداى را عز و جل در آنچه فرمايدشان و كنند هر چه آيدشان بدان فرمان . » ( 66 : 6 ) و اگر آنان قادر بر معصيت نبودند آنان را به ترك معصيت نمىستود . و معناى سخن خداى كه « به پاكى ياد كنند خداى را به شب و روز و سست نشوند از تسبيح . » ( 21 : 20 ) ستايش آنان است كه مواظب بر طاعات‌اند و هيچ چيز ايشان را از آن باز نمىدارد ، آن گونه كه نيازها و كارها مردمان را باز مىدارد و معنى سخن ابن عباس ( رض ) اين است كه تسبيح بر ايشان سهل است چنان كه نفس كشيدن به اعتبار سرعت و مطاوعت . و روا بود كه در بعضى موارد تسبيحشان اضطرارى باشد و در بعضى موارد اختيارى . حال اگر گفته شود كه هر گاه طاعات ايشان اختيارى است آيا ثوابى نيز براى ايشان هست ؟ بعضى برآنند كه ثواب در مورد ايشان به معنى رفع درجه و قرب منزلت است و ديگرانى گفته‌اند افزونى نيرو بر طاعات است و تجديد كوشايى و نشاط در عبادات و ديگرانى گفته‌اند كه منظور خدمت اهل بهشت است و ثواب همواره در خوردن و نوشيدن نيست ، چرا كه ايشان داراى جسم ميان تهى نيستند تا بمانند صاحبان اجسام ميان تهى ايشان را حاجت دست دهد . بعضى گفته‌اند معنى ثواب در مورد ايشان آن است كه دعاى ايشان در حق يكتاپرستان استجابت شود و آن سخن خداى تعالى است كه : « آنها كه بردارندگان عرش‌اند و آنها كه طايفان گرد عرش‌اند ، تسبيح و حمد مىآرند پروردگارشان را و ظاهر مىكنند صدق ايمان را و آمرزش مىخواهند مؤمنان را و مىگويند : « اى پروردگار ما رحمت و علم تو به هر چيزى رسيده است » ( 40 : 7 ) تا آخر آيه . پس طاعت ايشان از آنگاه باز كه آفريده شده‌اند اين است كه در حق يكتاپرستان