گفت : « سپس حجابهاست و از آنهاست غمام و نور و فرشتگان سپس رحمت و عذاب . يعنى بهشت و دوزخ و صراط و ميزان و جز اينها از چيزهايى كه ياد شده است . » و نخستين چيزى كه از صاحبان حيات ( حيوانات ) در عالم سفلى آفريده است آب است و هوا ، همان گونه كه مجاهد گفت . و زمين از آب آفريده شد . و اينهاست اركان جهان و سپس نور است و ظلمت . و كسانى هستند كه ميان نور علوى و نور سفلى فرق مىگذارند بدين گونه كه اين يك جسمى است لطيف و آن ديگرى روحى است خالص با اينكه ميان ايشان بر سر اينكه روح آيا جسم است يا غير جسم ، اختلاف است . و ان شاء الله در باب خودش به گونه‌اى مشروح و مفسّر اين مطلب خواهد آمد . پس اگر پرسنده‌اى جويا شود كه « خلق از چه آفريده شده است ؟ » در پاسخ گفته شود كه « خلق اجزايى است مختلف ، پرسش شما از كدام يك از اجزاى خلق است ؟ » و نبايد به او پاسخ داده شود تا آنگاه كه اشارت كند به آنچه ما خواسته‌ايم . پس اگر از خاك جويا شود ، گفته خواهد شد كه كف آب است همان‌گونه كه در حديث و خبر آمده است . و اگر پرسنده‌اى از آسمان جويا شود ، گفته خواهد شد كه از دخان آب . و اگر از ستارگان پرسش كند ، گويند از روشنى روز و اگر از اركان مركبّه جويا شود ، گفته خواهد شد كه از بسايط مفردات است . و اگر از بسايط جويا شود ، خواهند گفت ممكن است از چيزهايى كه قبل از آن خلق شده است آفريده شده باشد و ممكن است كه از ناچيز آفريده شده باشد ، زيرا ما ديده‌ايم كه خداى تعالى چيز را از چيز و از ناچيز خلق مىكند . و ما پيش از اين به دليل اثبات كرديم كه جز خداى تعالى هيچ چيز نيست مگر آنكه مخلوق خداى است و خداى آن را از عدم به وجود آورده است آن گونه كه خواسته است . و نيازى به تكرار سخن در اين باره نيست ، به گفتهء خداى تعالى : « نوآفرينندهء آسمانها و زمينها » ( 2 : 117 ) و گفت : « بيافريد هر جنبنده‌اى را از آب » ( 24 : 45 ) و گفت : « بيافريد شما را از يك تن » ( 4 : 1 ) و گفت : « آفريد آدم را از گل خشك همچون سفال و آفريد پدر پريان را از افرازهء آتش با اشتعال . » ( 55 : 14 ) با ديگر توصيفهايى كه كرديم كه او آن را از خلقى كه پيش از آن آفريده بود آفريد . و همچنين كارهايى را به وسيلهء سبب انجام مىدهد و گاه بىسبب موجب . خداى تعالى گويد : « و از آسمان باران فرستاد ، پس بدان باران شما را برهاى زمين و درختان داد و آن را قوت شما كرد . » ( 2 : 22 ) پس خبر داد ، خداى عز و جل ، كه سبب اخراج ميوه و گياه فرود آمدن باران را قرار داده است . و همچنين سبب تكوين انسان را ، نطفه قرار داده است و نيز ديگر چيزهايى كه ايجاد و احداث مىكند . حال آنكه امّهات اين اسباب را بىهيچ سبب موجبى آفريده است ، تنها به قدرت و حكمت خويش . حال اگر پرسنده‌اى جويا شود : در چه چيزى خلق را آفريد ؟ گفته خواهد شد : « در