و اين مسأله‌اى است كه از روزگاران كهن همواره مطرح بوده است و ديدم كه اهل نظر آن را بسى بزرگ مىشمارند و شأن آن را بلند مىدارند و من آن را در كتب بسيارى و به عبارات گوناگون ديده بودم ولى كاملتر و تمامتر از آنچه در كتاب ابو القاسم كعبى به نام « اوائل الادله » ، آمده است نديده بودم ، پس آن را به همان گونه كه بود از آنجا نقل كردم . پس بدين گونه كه مىبينى حدوث جهان ثابت شد . حال بايد ديد كه آيا حدوث جهان ، ناگهانى و به يكباره بوده است يا اندك اندك و يكى پس از ديگرى ، چرا كه هر كدام از اين دو صورت ، در عقل قابل پذيرفتن است . اگر بر همان گونه كه هست ، ناگهان ، به وجود آمده باشد ، پس آغاز جهان همان حدوث جهان است و اگر اندك اندك ، و يكى پس از ديگرى ، به وجود آمده باشد ، آغاز آن ، همان چيزى است كه از آن به وجود آمده است و اين مسئله از قلمرو عقل بيرون است و در آن بر عقل نمىتوان اعتماد كرد . به ناچار بايد از قرآن و حديث ( سمع و خبر ) سود برد . و مردمان ، در اين مسئله اختلاف دارند : پيشينگان ، و پس از ايشان اهل كتاب و آنگاه مسلمانان . و من در اينجا به ياد كرد آنچه روايت شده است و رجحان دارد مىپردازم و آنچه موافق حق است ، ان شاء الله عزّ و جلّ . سخن در آغاز آفرينش در كتابى منسوب به يكى از پيشينگان كه مردى است به نام افلوطرخس و در آن به ياد كرد اختلاف فلاسفه پرداخته و نام كتاب او « كتاب ما يرضاه الفلاسفة من الآراء الطبيعية » است ، چنين خواندم كه وى حكايت كرده بود از تاليس ملطى كه عقيده داشته است مبدأ موجودات آب است ، از آب جهان آغاز مىشود و بدان انحلال خواهد يافت . آنچه او را به اين انديشه واداشته است اين است كه او منشأ همه جانوران را از جوهرىتر - كه همان منى است - يافته است پس ناگزير مبدأ جميع موجودات را از رطوبت و ترى دانسته كه هر گاه رطوبت از ميان برخيزد و خشك شود حيات باطل شود . و نيز حكايت كرده است كه فيثاغورس - كه از مردم شاميا بوده و اوست كه فلسفه را بدين نام ناميده و تاليس كسى است كه آغازگر فلسفه است - عقيده داشته است كه مبدأ جهان « اعداد متعادلات » است و او اين اعداد متعادلات را « تاليفات » و « هندسيات » مىخواند و بعضى از آنها را اسطقسات ناميده است و مىگويد « واحدة » و « ثانيه » را در مبادى حد و نهايتى نيست و معتقد است كه يكى از اين مبادى علّت فاعلهء خاصيّه [ 1 ] است

--> [ 1 ] اصل : الحاصبه ، چاپى : الخاصّه ، متن را ما از الآراء الطبيعيه ، ص 100 ، اختيار كرديم .