ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
415
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
زاكيه كه بعضى از آنها در كتب عديدهء مرحوم حاجى نورى - نور اللّه تعالى روحه الشريف - مانند « دارالسلام » و « النجم الثاقب » و « كلمهء طيبه » و « مستدرك الوسائل » و « جنة المأوى » نوشته شده ، و شيخ احمد احسائى در « اجازه حاجى كرباسى » كه ما آن را به خط مبارك وى زيارت نموديم او را مروج سر مائهء هزار و دويست نوشته ، و علاوه بر اين همه در علوم ادبيه و نظم شعر عربى نيز قدوه همگنان و مشهور عصر و زمان خويش بوده ، و در علم رجال سرآمد رجال ، و بسيارى از دقايق و مشكلات احوال روات و مؤلفين و مؤلفات را كشف و بتحقيقات عميقه آنها را رفع نموده . شرح احوالش در چندين كتاب ، همچون « منتهى المقال : 314 » و « تحفة العالم : 136 » و « الروضة البهيّة : 11 » و « روضات الجنات : 677 » و « قصص العلماء : 133 » و « مستدرك الوسائل 3 : 383 » و « لباب الالقاب : 21 » و « شمس التواريخ : 15 » و « منتخب التواريخ ( باب 3 در خاتمه ، ص 132 ) » و « الكنى و الالقاب : 59 » و « مصفى المقال : 467 » و غير آنها بتطويل و اختصار يا بتفصيل و اجمال به نظر رسيده ، و در بسيارى از كتب ديگر هم كه به نظر نرسيده احوال او را تذكره نمودهاند ، بلكه رسائل مخصوصه چندى هم در احوال او تأليف كردهاند ، از آن جمله چنانكه در « الذريعة 10 : 173 شماره 350 » نوشته « الرحيق المختوم » تأليف سيد أبو الحسن كشميرى ، و همچنين بهطورىكه در ( ج 4 ص 67 ) نوشته « اللؤلؤ المنظوم » . و مرقومات اين كتب بعضى منقول از بعضى ديگر و چندان چيز زائدى ندارد ، و آن چه از ملاحظه همه آنها برمىآيد اينكه وى در شب آدينه از ماه شوال المكرم سنه هزار و صد و پنجاه و پنج بنص « منتهى المقال » كه ظاهرا نخستين كتابى باشد كه احوال او در آن نوشته و در حياة او تأليف شده مطابق ( قوس - جدى ) ماه برجى سنه 1121 شمسى در كربلاى معلى متولد شده ، و در « صحيفة الصفا » بنا بر آنچه در « روضات » از آن نقل كرده در نجف گفتهء ، كه ظاهرا اشتباه باشد ، و در ماده تاريخ اين ميلاد مبارك اين مصراع را گفتهاند : لنصرة آى الحق قد ولد المهدى و اين مصراع 1154 مىباشد ، الا اينكه ألف آى كه ممدوده است مانند ألفات ممدود كلمات فارسى ( كه سابقا بهطورىكه در « برهان جامع » گفتهء دو ألف نوشته مىشده ) دو ألف نوشته شود يا اينكه در مصراع جلو آن اشاره بالحاق يك عدد ديگر