نام قلمهاى « 1 » موزون و چگونگى نوشتن با هريك از آنها كه هركسى آن توانايى را ندارد يكى از آن قلمها قلم جليل است كه پدر تمام اقلام ناميده مىشود « 2 » ، و هركس توانايى نوشتن آن را ندارد مگر آنكه با دشوارى و زحمت بسيار آن را آموخته باشد . يوسف لقوه دراين‌باره گويد : قلم جليل نهاد نويسنده را مىكوبد . با اين قلم از طرف خلفا بر طومارهاى كامل بپادشاهان روى زمين نامه مىنوشتند . از اين قلم دو قلم استخراج گرديده است : قلم سجلات و قلم ديباج . از قلم سجلات اوسط دو قلم استخراج شده : قلم سميع و قلم اشريه . قلم ديباج در نوشتن طومارها به كار مىرود و از آن قلم طومار كبير استخراج شده و طومارها را با آن نويسند و مخرجش همان ديباج است . و از اين قلم ، قلم خرفاج و قلم ثلثين صغير ثقيل استخراج شده است كه با آن از طرف خلفا ، بعمال و امراى اطراف نويسند ، و از آن سه قلم استخراج شده : قلم زنبور مستخرج از ثلثين كه در دادخواهى به كار رود و از آن چيزى استخراج نشده است ، و قلم مفتح كه از آن قلم حرم « 3 » استخراج گرديده و در دادخواهى از پادشاهان با آن قلم مىنويسند و مستخرج از ثقيل است ، و قلم مؤامرات كه مستخرج از ثلثين است و در دادخواهى ميان ملوك به كار مىرود . و از اين دو قلم چهار قلم استخراج شده است كه عبارتند از : قلم حرم ، قلم مؤامرات ، قلم عهود مستخرج از حرم ، كه در دو ثلث طومار به كار مىرود و از آن چيزى استخراج نشده . و قلم امثال النصف ، كه از اين قلم نيز دو قلم استخراج شده است : خفيف و مفتح . ديگر قلم قصص است كه مستخرج از حرم و قلم مؤامرات است كه در دادخواهى به كار مىرود و از آن چيزى استخراج نشده است ديگر قلم اجوبه مستخرج از حرم و قلم مؤامرات است كه در نوشتن اثلاث به كار مىرود و از آن چيزى استخراج نشده است . اين‌ها دوازده قلمى است كه دوازده قلم ديگر از آنها استخراج گرديده است كه از آن جمله قلم خرفاج ثقيل است كه خفيفى از طومار كبير و مستخرج از آن است و در نوشتن طومارها به كار مىرود و از آن قلم خرفاج خفيف استخراج شده است ؛ و از آن جمله قلم سميعى است كه شبيه قلم سجلات و مستخرج از سجلات اوسط است و در نوشتن طومارها و غيره به كار مىرود ؛ و از آن جمله قلمى است كه به آن قلم اشريه گويند و مستخرج از قلم سجلات اوسط بوده و در نوشتن رقم آزادى بندگان و خريدارى زمين و خانه و غيره به كار مىرود و از آن جمله قلم مفتح مستخرج از قلم ثقيل النصف ممسك است كه در نوشتن دادخواهى به كار مىرود و مخرجش نيز همان است ، و از آن سه قلم استخراج شده است . قلمى كه به آن مدور كبير گويند

--> ( 1 ) مرحوم استاد بهار در سبك‌شناسى ج 1 ص 95 در حاشيهء 2 چنين نوشته‌اند ، اينكه ما « قلم » نام مىبريم از اين روى است كه « خط » مراد حروفى است كه در شكل خود از ديگر اشكال مستقل باشد مثل خط لاتن و خط عربى و خط سنسكريت ، ولى قلم مراد تغييراتى است كه در يك خط داده شود . ( 2 ) « ف » . و ( هؤلاء الاقلام ) . « جب » : ( و هو ابو الاقلام ) . ( 3 ) ظاهرا الجزم است ( سبك‌شناسى ج 1 ص 95 ) .