بسيار سودمند است . و چنان كه گفتيم ، آقاى گوستاو فلوگل Gustaue Flugel مستشرق دانشمند اطريشى اول كسى است كه دامان همت بكمر زده ، و در مدت بيست و پنج سال با جمع‌آورى نسخه‌هاى متعدد ، عمر خود را صرف تصحيح و تهيه متن كامل ، و تعليقات بر آن نموده ، و متأسفانه پيش از آنكه شاهد مقصود را در آغوش گيرد ، پس از چاپ شش ورق ، در پنجم ژويه سال 1870 ، در آغوش خاك خوابيد ، و پسرش دكتر فلوگل از آقايان دكتر جوهانس روديگر - Dr . J . Roedger و دكتر موللر Dr . Muller خواست كه نهال پدرش را آبيارى نموده و ثمربخش سازند . اولى به كار چاپ و تصحيح متن ، و دومى به كار جمع‌آورى تعليقات و سائر اضافات پرداخته ، و در سال 1871 ميلادى در ليپزيك - Leipzig آن را چاپ ، و اين اثر جاويدان را بفرهنگ دنيا عرضه داشتند « 1 » . جاى ترديد نيست كه اغلاط ، و پيچيدگى عبارات و بىسليقگىهائى در تنظيم و تصحيح متن ديده مىشود ، چون گذاشتن كلمهء غلط در متن ، و كلمه صحيح در نسخه بدل ، يا افقى خواندن جاهائى كه عمودى بوده و سائر هفوات ديگر ، از شخص فلوگل نبوده است ، زيرا او ، كه قرآنى به آن خوبى چاپ كرده « 2 » و كتابى در كشف الآيات براى قرآن بنام - كتاب نجوم الفرقان فى اطراف القرآن - تأليف و در سال 1842 در ليپزيك بچاپ رسانده بهتر از هركس مىدانست كه در آيهء : - انظرونا نقتبس من نوركم - كلمه - و النار - نيست « 3 » . و چنان كه گفتيم فلوگل نسخه‌هاى متعددى از اين كتاب در دست داشته ، و مسلما نسخهء شهيد على پاشا را نيز داشته ، و مقاله پنجم را از همين نسخه - از الواسطى - شروع كرده ، زيرا از مقاله ششم تا مقاله دهم ، محتويات آن صفحه جداگانه را در اول هر مقاله آورده ، و مواردى كه افقى خوانده شده است ، همانست كه در نسخهء شهيد على پاشا عمودى نوشته شده ، و از حيث متن كتاب ميان چاپ فلوگل و نسخهء شهيد على پاشا اختلاف زيادى ديده نمىشود ، و گويا در نسخهء كه او داشته ، نقص ديصانيه و مرقيونيه نبوده است . ولى چنان كه گفته شد نسخهء چستربيتى را نداشته ، زيرا تا مقالهء ششم اثرى از آن صفحه جداگانه در چاپ ديده نمىشود ، و از حيث متن هم اختلاف زيادى با هم دارند ، كه در ترجمه تمام آن اختلافات نشان داده شده است . و ما از اين فرصت استفاده نموده مختصر سرگذشت فلوگل را به نظر خوانندگان محترم مىرسانيم .

--> ( 1 ) رجوع شود بمقدمهء تعليقات بقلم دكتر روديگر ( 2 ) اين قرآن در كتابخانهء مجلس شوراى ملى هست . ( 3 ) ر . ك : ( مقدمهء كتاب المعجم المفهرس لالفاظ القرآن - تأليف محمد فؤاد . و كتاب المرشد الى آيات القرآن الكريم و كلماته ص - و ) .