ترجمه : نه خدا در اشياء داخل است و نه از آنها خارج . شرح : يعنى ذات يكتا و يگانه خدا با آنكه با تمام موجودات و مقوّم كليّهء حقايق وجوديه است داخل در عالم است و خارج از عالم ، از چيزى بطور مباينت خارج نيست و در چيزى به نحو حلول داخل نيست . به عبارت ديگر خدا در حدود و ماهيات اشياء داخل نيست و از وجود و حيث نورانيّت عالم هم خارج نيست . « عالم ز تو هم تهى و هم پر » پس نور وجهش كه تجلى فعلى اوست با تمام موجوداتست وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ « 1 » چون ذات بحت بسيط الحقيقه است و بسيط الحقيقة كلّ الاشياء و ليس بشئ منها ، در هيچ تعيّن و حدّ و ماهيت نمىگنجد و مقوّم تمام موجوداتست و محيط به كليّه وجودات و در هرمكان آن لا مكانى حاضر و از كليّه امكنه خارج است . كلمهء 8 - قال أمير المؤمنين عليه السّلام : الاخلاص عبادة المقرّبين « 2 » . ترجمه : اخلاص در عمل عبادت بندگان مقرّب خداست . شرح : يعنى اخلاص در عبادت كه هيچ شائبهء شرك و ريا در او نباشد و در او هواى نفس هيچ مداخله نكند و جز رضا و خشنودى حق در آن عمل هيچ منظورى نداشته باشد و إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ صرف باشد آن عبادت بندگان خاص و مخصوص مقرّبان درگاه الهى است كه آن مشتاقان حق در عملشان شوق بهشت و خوف دوزخ هم مداخله ندارد و تنها نظرشان در كار به ميل و رضاى معشوق است مانند على عليه السّلام و خاصّان شيعيان كه ميل آنها فانى در ميل خداست ، وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ * . جز به ميل حق نجنبد ميل من * نيست جز عشق احد سر خيل من

--> كلّ الأشياء و ليس بشئ منها » كه مفاد توحيد صمدىاند ، اهميت بسزا دارد . قوله : « عالم ز تو هم تهى و هم پر » . ( 1 ) . حديد / 5 ( 2 ) . غرر و درر آمدى ، شرح آقا جمال خوانسارى ، ط 1 ، ج 1 ، ص 176 ، ش 667 . قوله : « جز به ميل حق . . . » . قوله : « آتشى از عشق . . . » .