باب دوّم در ظهور صفات حق تعالى و بيان مقام علم چون محقق شد كه « 1 » ادراك هستى جزوى كل « 2 » هستىها را ضرورى است ، ببايد دانست كه وقت‌ها ادراك هستى كلى مظهر و آيينه ادراك « 3 » جزوى بود و اين مقام معرفت است . نص : أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ ( 41 / 53 ) و اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ( 24 / 35 ) و من عرف نفسه فقد عرف ربه مبين اين مقام است . و گاه به عكس اين بود كه مقام علم است . و آيات : سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ « 4 » ( 41 / 53 ) وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ « 5 » ( 51 / 21 ) مبين اين مقام است . بلكه بيشتر آيات تنزيل و اخبار و آثار در اين قسم وارد است ، از آنكه به افهام اقرب است و مستلزم ادراك ادراك است ، كه حكمت بعثت رسل و انبيا است . آن‌چنان كه بيان كرده شود . إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ ( 88 / 21 ) كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ « 6 » ( 80 / 11 ) . حقيقت - نفس ادراك فطرى « 7 » يعنى معرفت بسيط قابل تفكر نيست ، كه تحصيل حاصل محال است ، بلكه تفكر حجاب آن مىگردد . و از اين جهت فرمود : لا تتفكروا فى ذات اللّه ، بلكه محل تفكر ادراك ادراك است به واسطهء آيات ، و بدين سبب تفكر را به آيات حواله فرمود كه : وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ( 3 / 191 ) ، قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ( 10 / 101 ) . حقيقت - ادراك فطرى جزئى يعنى معرفت غير « 8 » ادراك ادراك است ، يعنى علمى كه آن بسيط است و اين مركب : وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ ( 7 / 198 ) .

--> ( 1 ) - ب : « در » اضافه دارد . ( 2 ) - ب ، ه : كلى ( 3 ) - ه : « هستى » اضافه دارد . ( 4 ) - ه : « اى صفاتنا و افعالنا » اضافه دارد . ( 5 ) - الف : « و من عرف نفسه فقد عرف ربه » ه : « اى فى الانفس » اضافه دارد . ( 6 ) - ه : « يعنى افعال و اعمال » اضافه دارد . ( 7 ) - الف : « است » اضافه دارد . ( 8 ) - ج ، د : « از » اضافه دارد .