د - مكتب حسّى - تجربى [ علمى به اصطلاح روز ] اين روش در انديشه اسلامى ، روشى تازه و پديده‌اى نوظهور است كه برخى از دانشمندان مسلمان در سده اخير ، به پيروى از رهبران فكرى اروپاى معاصر ، آن را دنبال كرده‌اند . پيروان اين روش در مصر جديد ، هند ، عراق و ديگر بلاد اسلامى كه از فرهنگ استعمارى غرب و امواج فكرى وارداتى آن به جهان اسلام منفعل و متأثر شده‌اند ، يافت مىشوند . آنان درباره « ابزار شناخت و معرفت » بشرى ديدگاه وپژه‌اى دارند . اعتماد تام و تمام بر روشهاى حسّى و تجربى و رها كردن كامل راه و روش عقلى قديم و منطق ارسطوئى از مشخصه‌هاى بارز آنان است . ايشان مىكوشند تا بحث از « معارف الهى » و مسائل ماوراى طبيعى را با روشهاى « علوم تجربى » و در ميدان حسّ و عمل دنبال كنند . « 1 » از جمله آثار اين مكتب كلامى جديد ، تفسير معجزات به علل مادّى اين جهانى ، و تفسير نبوّت به نبوغ و ويژگيهاى فردى بشرى است . برخى از پژوهشگران براى بحث و بررسى اين ديدگاه كتابى مستقل تأليف كرده‌اند . « 2 » نمونه‌هائى از اين ديدگاه را در نوشته‌هاى « سيد احمد خان هندى » مىيابيم . او را اگر نتوانيم از پيروان اين مكتب بشماريم ، از كسانى خواهد بود كه با اين ديدگاه همسوئى و نزديكى دارد . سبب اين نزديكى نيز آن است كه او با مطرح كردن آراى دانشمندان جديد غربى در تفسير قرآن و پر كردن تفسيرش از اين ديدگاهها ، مىكوشد تا اثبات كند كه قرآن با همه كشفيات جديد موافق است . احمد خان هندى - بدون آنكه براى ديدگاه خود حدّ و مرزى بشناسد و موضوع و روش و هدف را در مسائل دينى و مباحث علمى جديد روشن كند - در يك كلام مىگويد : « همه قرآن با داده‌هاى علوم تجربى منطبق و هماهنگ است . » « 3 »

--> ( 1 ) - دكتر عبد الحليم محمود : « التوحيد الخالص ، او الاسلام و العقل » ، مقدمه . ( 2 ) - دكتر عبد الرزاق نوفل : « المسلمون و العلم الحديث » . فريد وجدى : « الاسلام فى عصر العلم » . ( 3 ) - مراجعه كنيد : محمود شلتوت : « تفسير القرآن الكريم ، الاجزاء العشرة الاولى » ص 11 - 14 . اقبال لاهورى : « احياى تفكر دينى در اسلام » ، ترجمه احمد آرام ص 147 - 151 ؛ سيد جمال الدين اسدآبادى : « العروة الوثقى » شماره 7 ص 383 ، رم ، ايتاليا .