مهمترين ويژگيهاى « مكتب اشعرى » اين است كه از يك طرف شديدا از تأويل معناى ظاهر آيات و روايات پرهيز مىكند ، و از طرف ديگر مىكوشد تا با قول « بلا كيف » ، يعنى اينكه كيفيت در صفات بارى تعالى راه ندارد ، از در افتادن به مهلكه « تشبيه و تجسيم » فرار نمايد ، و با قول « بالكسب » ، يعنى اينكه انسان در كردار خود آنچه مىكند از راه كسب است نه اقدام ، از فروشدن در ورطه « جبر » دورى گزيند ؛ اگر چه اين روش نيز در ديد گروهى ديگر از دانشمندان ، ناتوانى و كوتاهى در حلّ مسائل فكرى و اعتقادى به حساب آمده است . « مكتب اشعرى » به تدريج بر ثبات خود افزود و در مقابل اهل حديث [ اخباريان عامه ] ايستادگى كرد و در جهان اسلام گسترش يافت . « 1 » ج - مكتب ذوقى اشراقى سخن را به سمت و سوى ديگر مىبريم ، راه و روشى متفاوت كه مسائل كلامى متكى بر چرخه بحث و مناقشه را رها كرده و مسلك رمزى عشقى صوفيان را مىپيمايد . اين مسلك در همه ابعاد با روش فيلسوفان و متكلمان كه بر پايه عقل و نقل بنا شده ، اختلاف دارد . « منصور حلّاج » [ متوفاى : 309 ه ] را مؤسس اين مكتب در بغداد ، و « امام غزالى » را از بزرگترين رهبران آن شمرده‌اند . غزالى در كتاب خود : « إلجام العوام عن علم الكلام » مىگويد : « اين راه ، راه « خواص » و برگزيدگان است و غير اين راه [ كلام و فلسفه و . . . ] راه « عوام » و دون‌پايگان و راه كسانى است كه تفاوتشان با عوام تنها در دانستن ادلّه است ، و دانستن ادله استدلال نيست . » « 2 » برخى از پژوهشگران درباره روش امام غزالى و صوفيان ، در دريافت عقايد اسلامى ،

--> شيخ جعفر سبحانى : « الملل و النحل » ، ج 1 و 2 و 4 . آلفرد بل : « الفرق الاسلاميه فى الشمال الإفريقى » ، ص 118 - 130 ، احمد محمود صبحى : « فى علم الكلام » . ( 1 ) - السبكى : « طبقات الشافعيه » ج 3 ص 391 ، اليافعى : « مرآة الجنان » ج 3 ص 343 ، ابن كثير : « البداية و النهاية » ج 14 ص 76 . ( 2 ) - « إلجام العوام عن علم الكلام » ، ص 66 - 67 .