خوشه خرما زده و در ميان قبايل و عشاير بگردانند و بگويند : اين كيفر كسى است كه كتاب و سنّت را رها كرده و به كلام گرويده است ! » همه سلفىهاى اهل حديث [ اخباريان عامه ] در اين باره اتفاق نظر داشته و شدت عمل آنان در مقابله با متكلمين بيش از آن است كه نقل كرده‌اند . اينان مىگويند : « صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - با آنكه به حقايق داناتر و در گفتار رساتر از ديگران بوده‌اند - از سخن گفتن دربارهء عقايد خوددارى نكردند مگر بدان خاطر كه مىدانستند از كلام شرّ مىزايد ، و بدين سبب است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده : « هلك المتعمقون ، هلك المتعمقون ، هلك المتعمقون » كنجكاوان هلاك شدند ، كنجكاوان هلاك شدند ، كنجكاوان هلاك شدند . » يعنى غوركنندگان در عمق و ريشه مسائل [ دينى ] هلاك مىگردند ! اين گروه [ اخباريان عامه ] در عقيده به راه تجسيم و تشبيه رفته و به « قدر » و سرنوشت تغييرناپذير ، و مسلوب الاراده بودن انسان معتقد شده‌اند . « 1 » آنان تقليد در عقايد را جايز دانسته و رأى و نظر در آن را - چنان كه گذشت - حرام مىدانند . دكتر احمد محمود صبحى گويد : « با وجود آنكه تقليد در عقايد - بر خلاف نظر عبيد اللّه بن حسن عنبرى و حشويه و تعليميه « 2 » - نه ممكن است و نه جايز ، همان گونه كه رأى فخر رازى در محصّل « 3 » است ، و رأى جمهور بر آن است كه تقليد در عقايد جايز نيست ، و استاد ابو اسحاق در « شرح الترتيب » آن را به اجماع اهل حق و غير آن نسبت داده ، و امام الحرمين در كتاب « الشامل » گفته است : هيچ كس جز حنبلىها در عقايد قائل به تقليد نيست ؛ با اين وجود ، امام شوكانى ، مكلّف دانستن مردم به وجوب انديشه و نظر در عقايد را ، « تكليف بما لا يطاق » و وظيفه بيش از توان دانسته است . او پس از آوردن اقوال و ديدگاههاى پيشوايان [ درباره وجوب

--> ( 1 ) - صابونى ، ابو عثمان اسماعيل : « رسالة عقيدة السلف و اصحاب الحديث » ، ( فى الرسائل المنيرة ) . ( 2 ) - آمرى : « الاحكام فى اصول الاحكام » ، ج 4 ص 300 . ( 3 ) - شوكانى ، « ارشاد الفحول » ، ص 266 - 267 .