مقدمه دانش ملل و نحل‌شناسى از علوم آلى است كه وظيفهء خود را تبيين صحيح و دقيق آموزه‌هاى اعتقادى فرق و مذاهب گوناگون اسلامى و اديان ديگر قرار داده است . مطالعه و انديشه دربارهء ملل و نحل ، خواننده را به عمق اختلافات و ريشه‌هاى اعتقادات مختلف مذاهب سوق داده ، به اسلام‌شناسى كمك شايانى مىكند . شايد يكى از مهم‌ترين بخش‌هايى كه پژوهشگر را به اصول كلّى اسلام رهنمون ساخته و او را به ساحل اطمينان مىرساند ، توجه به تاريخ علم كلام و مذاهب اسلامى است . در هر دينى ، بعد از رحلت پيامبرش ، مسائل كلامى گوناگون و بىشمارى در بين پيروان آن دين مطرح مىگردد . سرعت گسترش اسلام در نيمهء اول قرن نخست هجرى ، باعث ورود مباحث فرهنگ‌هاى گوناگون به حوزه علوم و دانش‌هاى مسلمانان گرديد و هنوز قرن نخست به سرانجام نرسيده بود كه بسيارى از مسائل اساسى كلامى به صورت گسترده در جاىجاى جهان اسلام مطرح شد . هرروز مسئلهء جديدى به اين موضوعات اضافه مىشد و با ترجمهء فلسفهء ايرانى ، هندى و يونانى سرعت آن دوچندان گرديد . جهان اسلام از اواخر قرن دوم به تحرير و تبيين نظرات و ديدگاه‌هاى اعتقادى طيف‌هاى گوناگون روى آورد و بدين ترتيب كتبى به نام مقالات به نگارش در آمد . كشى در رجال خود ، در زمينهء اولين نگارش ملل و نحل مىنويسد : « در زمان مهدى عباسى در اواخر قرن دوم اولين كتاب مقالات نگاشته شد » . در قرن سوم و چهارم با شكوه‌ترين تأليفات پيرامون سير تطور تاريخى مسائل كلامى پديد آمد . در اين قرون كتبى همچون المقالات ابو عيسى ورّاق ( م 247 ه . ق ) ، المقالات ابو القاسم كعبى بلخى معتزلى ( م 300 ه . ق ) ، مقالات زرقان ( متوفاى قرن سوم ) ، فرق الشيعه نوبختى ( م 300 ه . ق ) ، المقالات و الفرق سعد بن عبد اللّه اشعرى