درس چهاردهم بزرگان و دانشمندان اسماعيلى از بزرگان اسماعيليه در دورهء ستر اوّل ( 150 - 270 ه . ق ) هيچ اطلاعى در دست نيست . مهم‌ترين انديشمندان اسماعيلى در قرون چهارم تا ششم ظهور يافته ، به تكميل و تبيين اعتقادات اسماعيليه پرداختند . نزاريان تا عصر حاضر ، هيچ متفكر بزرگ و مطرحى نداشته‌اند و طيبيان نيز شارح افكار انديشمندان قرون پيشين هستند . بنابراين در اين بخش به مؤثرترين آنها اشاره مىكنيم . 1 . ابو عبد اللّه نسفى : محمد بن احمد نسفى يا نخشبى ، از مهم‌ترين فيلسوفان اسماعيليه در اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم است . وى توانست نصر بن احمد سامانى را به كيش اسماعيليه وارد كند و همين امر باعث قتل وى در سال 331 يا 343 شد . نسفى اولين فردى است كه انديشهء نوافلاطونيان را به كيش اسماعيليه وارد كرد و كتابى با نام المحصول نوشت . وى از طرفداران قرامطه - قائلان به مهدويت محمد بن اسماعيل - بود و هيچ‌گاه امامت عبيد اللّه مهدى را نپذيرفت . گويا انديشه هفت دور تاريخ نيز از تفكرات وى مىباشد . نسفى باتوجه به عقيده نسخ شريعت از سوى محمد بن اسماعيل ، گرايشات و تمايلات اباحه‌گرى را در كتاب خود تبليغ كرده است . « 1 » 2 . ابو حاتم رازى : احمد بن حمدان رازى از داعيان بزرگ اسماعيليه در رىّ ، كتب متعددى در تأييد مذهب اسماعيليه و اسلام نوشت . او از داعيان قرامطه بود و كتابى در ردّ ديدگاه‌هاى اباحه‌گرايانه نسفى ، هم‌كيش خود ، نوشت و آن را الاصلاح ناميد . ابو حاتم رازى در مناظره‌اى ، به دفاع از اصل نبوت در برابر انديشه‌هاى الحادى محمد بن زكرياى رازى پرداخت و كتابى به نام

--> ( 1 ) . ر . ك : اعلام الاسماعيلية ، 336 - 339 ؛ تاريخ و عقايد اسماعيليه ، ص 196 - 197 و 270 - 283 .