پيدايش فرقهء دروزيّه از جنجالىترين خلفاى فاطمى الحاكم بامر اللّه ( م 412 ه . ق ) ، ششمين خليفه فاطمى است . كارهاى عجيب و غريب او باعث پيدايش فرقهء دروزيه گرديد . فرقهء دروزيّه دعوت خود را در سال 408 هجرى آغاز كرد و مهم‌ترين عقيدهء آنها اعتقاد به حلول خدا در جسم الحاكم بأمر اللّه است ، كه از آن به حلول لاهوت درناسوت تعبير مىكنند . دستگاه دعوت اسماعيليه براى رفع اين مشكل از داعيان خود كمك خواست . حميد الدين كرمانى از عراق به مصر رفته ، توانست با سخنرانى و نوشتن كتاب از گسترش آنان ممانعت به عمل آورد . دروزيان تا امروز در مناطق كوهستانى لبنان و فلسطين اشغالى باقى مانده‌اند ، هرچند ديگر الوهيت حاكم را مطرح نمىكنند و خود را موحدان مىنامند . « 1 » پيدايش نزاريان در زمانى كه مستنصر باللّه ، هشتمين خليفهء فاطمى در سال 427 هجرى به حكومت رسيد ، هيچ كس فكر نمىكرد وفات وى در 487 هجرى باعث انشقاقى بزرگ در اسماعيليان شود . مستنصر در موارد متعدد فرزند ارشد خود نزار را به‌عنوان جانشين خود معرفى كرده بود ، ولى افضل ، پسر بدر الجمالى وزير خليفه با انتخاب وى مخالف بود . بنابراين با مرگ مستنصر ، وى احمد جوان‌ترين فرزند مستنصر را به‌عنوان خليفه معرفى كرد و او را بر كرسى خلافت نشاند و با لقب المستعلى باللّه خطاب نمود . نزار نيز به قتل رسيد . اسماعيليان ايران و سوريه به رهبرى حسن صباح امامت مستعلى را نپذيرفته ، از فاطميان جدا شدند و به نزارى معروف گشتند . « 2 » حسن صباح اهل قم ، به دست حسن ضرّاب به كيش اسماعيلى پيوست و از سوى عبد الملك بن عطّاش داعى بزرگ اسماعيليان در ايران به قاهره فرستاده شد . حسن سه سال در قاهره به تعلّم پرداخت و بعد از بازگشت ، طبق نقشه‌اى ماهرانه به‌عنوان معلّم به قلعهء الموت وارد شد و بعد از مدتى توانست اكثريت آنان را به كيش اسماعيلى درآورد و در سال 483 هجرى - قبل از مرگ مستنصر - موفق به تسخير قلعه گرديد . وى در سال 487 هجرى طرفدار نزار گشت و معتقد بود كه نص اصلى در امامت براى نزار است و امامت از برادر به برادر منتقل نمىشود و

--> ( 1 ) . اسماعيليه ، ص 537 - 597 ( مقاله تاريخ و انديشه دروزيّه ) . ( 2 ) . اسماعيليان در تاريخ ، ص 255 - 290 .