همراه ساخت . از سرنوشت محمد بن اسماعيل و پيروان وى بعد از رحلت امام صادق ( ع ) هيچ اطلاعى در دست نيست . ابن رزّام در حدود سال 310 رساله‌اى در ردّ اسماعيليه نوشت و مدعى شد كه رهبر اسماعيليان شخصى به نام عبد اللّه بن ميمون قدّاح ديصانى است كه در قرن سوم مىزيسته و خلفاى فاطميان از نسل او مىباشند و اين كار را براى مقابله با اسلام انجام داده و هيچ رابطه‌اى بين آنها با هواداران اسماعيل نيست . بسيارى از نويسندگان ، مثل اخو محسن ، مقريزى ، نويرى ، ابن دوادارى ، نظام الملك ، بغدادى ، سمعانى ، ابن جوزى ، دوساسى ، دوخويه و . . . اين نظريه را پذيرفته ، به ترويج آن پرداختند . « 1 » ولى نقدهاى متعددى بر اين ديدگاه وارد است ؛ زيرا به تصريح تمامى رجال‌شناسان شيعه ، عبد اللّه بن ميمون قداح از ياران امام صادق ( ع ) ، ثقه ، مؤلّف و راوى هفتاد روايت در كتب شيعه است . او در قرن دوم مىزيسته و هيچ رابطه‌اى با اسماعيليان نداشته است ؛ « 2 » مگر اينكه قائل به دو نفر شويم كه همنام بوده‌اند : يكى در قرن دوم و ديگرى در قرن سوم ؛ ولى هيچ شاهدى بر اين مطلب - جز ادعاى ابن رزّام - نداريم . به هرحال از خروج محمد بن اسماعيل از مدينه به بغداد در حدود سال 179 هجرى تا ظهور قرامطه در حدود سال 270 هجرى در كوفه هيچ اطلاعى از كمّ و كيف فعاليت اسماعيليان و امامان آنها نداريم . اسماعيليه از اين دوره ، با نام « دورهء ستر » ياد مىكنند . ظهور قرامطه در نيمهء دوم قرن سوم ، فردى به نام حمدان بن اشعث قرمط در اطراف كوفه مردم را به قائميّت محمد بن اسماعيل دعوت نمود و توانست تعداد زيادى را به كيش خود درآورد . وى دار الهجره‌اى در كوفه تأسيس كرد و دست به شورش زد . اين نهضت به نام رهبرش حمدان قرمط ، قرامطه ناميده شد . وى داعيانى به بحرين و سوريه گسيل داشت و ابو سعيد جنّابى در بحرين شورشى به راه انداخت و منطقه قطيف را تصرف و حكومت جنابيان را تأسيس كرد . خود حمدان قرمط نيز در جنوب عراق فعاليت خود را گسترش داد . مركز دعوت در سلميّه شام ، داعيان خود را از تحولات درونى هيئت مركزى آگاه نمىكرد و به قائميت و مهدويت محمد بن اسماعيل مىخواند . تا اينكه

--> ( 1 ) . فرهاد دفترى ، تاريخ و عقايد اسماعيليه ، ص 129 و 130 . ( 2 ) . معجم رجال الحديث ، ج 10 ، ص 354 - 358 ؛ اكبر ثبوت ، مقاله « عبد اللّه بن ميمون » ، مجله هفت آسمان ، شمارهء 1 .