74 [ تفكّرت فى الأديان جدّ محقّق ] تفكّرت فى الأديان جدّ محقّق * فألفيتها أصلا له شعب جمّا فلا تطلبن للمرء دينا ، فإنّه * يصدّ عن الأصل الوثيق ، و إنّما يطالبه أصل يعبّر عنده * جميع المعالى و المعانى فيفهما منابع ديوان الحلاج ، ص 84 ، به نقل از نسخهء خطى تيمور ، ص 39 . اخبار الحلاج ، ص 70 . مجموعة نصوص ، ص 58 . نسخه ( ك ) ص 75 . سعدى ضناوى ، ص 62 . لغات تفكّرت : تعمق و انديشه كردن ، مورد تأمل قرار دادن ، تفكر كردن ، انديشيدن . شعبا : جمع شعبه ، گروه و دسته‌اى از چيزى . جمّا : كثير و بسيار ، همگى قرآن مىفرمايد : « وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا » . « 1 » المعالى : درجات رفيع . جدّ : جديت ، كوشش ، جهد ، سعى ، پشتكار . محقق : تحقيق كردن ، اطمينان يافتن ، دريافتن . وثيق : محكمى ، استوار ، مستحكم ، محفوظ ، قابل اعتماد . يعبّر : از عبّر : تعبير كردن ، بيان كردن ، تفسير كردن . تحقيق 1 . در بيت اول در ديوان حلاج « جدّ محقّق » به صورت « جدّ تحقيق » ضبط شده است و نيز در اخبار الحلاج ، « جدّا محققا » آورده‌اند . 2 . در مصرع دوم بيت دوم « الاصل » به صورت « الوصل » آمده است .

--> ( 1 ) . فجر ، آيه 20 ؛ و سخت فريفته و مايل به مايل دنيا باشند .