« خلق اللّه آدم على صورته » يعنى به صورت هستى كه از فعل ما درآمد و آن نزد ظهور عالم ملك و شهادت كبراست ؛ كبراى معرفت را ، قدر و جاه انسان را ، در حسنات لايزالى و مشاهدهء ذو الجلالى . « 1 » درباره آفرينش انسان ، بر صورت رحمان و هدف خداوند از آفرينش او معتقد است كه خداوند انسان را بر صورت خويش آفريد تا خود را در آيينهء وجود او ببيند : آنگاه ، خدا گفت اين صفات عشق را در انفراد ، مشهود و عيان خواهد كرد . تا در آن بنگرد و با او محادثه كند . او در ازل نگريست و صورتى خلق كرد . اين صورت ، صورت ذات اوست و او ( خدا ) چون خود را در چيزى نگرد ، در آن صورت خود را براى ابد خلق كرد . اين صورتى بود و در اين صورت براى ادب ، علم ، قدرت ، حركت ، اراده و جميع صفات بودند . وقتى كه خدا به واسطهء يك شخص تجلى كرد ، اين شخص « او ، او » ( هو هو ) شد . او در اين صورت يك لحظه از لحظات خود را نگريست . آنگاه آن را تحسين كرده در آنى از آنات خويش . آنگاه سخن گفت ، براى او آرزو كرد و سپس او را حيات بخشيد . بدين‌سان ، آن صورت بدان چيزى دسترسى يافت كه خدا مىشناسد و او پيش از آن دم نمىشناخت . آنگاه خدا ، آن را ثنا گفت ، اعزاز و اكرام نمود و برگزيد و با اين صفات كه مولود فعل صفاتى است كه او با قصد ، ظهورش را در اين شخص تدارك ديده بود ، بدين طريق كه آنها را در اين صورت به ظهور آورده بود . خدا خالق شد ، رازق شد . . . و صفات افعال را متجلى ساخت و آن‌قدر شوكت و جلال و عجايب خلق كرد كه در آنها ، بارها و بارها به انسان نگريست . او را به ملكوت خويش درآورد و در آن ، به توسط آن تجلى كرد . « 2 » حلاج رابطه خدا - انسان را بر پايهء لطف و بخشش مىداند و معتقد است كه انسان با آزمون بلا ، فتنه ، درد ، رنج و آزمايش ، با خدا ارتباط مىيابد . و اين آزمون به آزادى و رهايى انسان از بندها و تعلقات منجر مىشود . با آزمون بلا و رنج و انديشهء دايمى دربارهء انسان‌هايى چون ايوب كه آن همه درد و محنت را بر خود خريد تا توانست لطف خداوندى را به دست آورد . انسان نيز با تحمل دردها اين لطف را به دست خواهد آورد . او معتقد است كه درد و رنج ، دل را صفا مىبخشد و موجب مىشود كه خدا بر دل آدمى متجلى گردد :

--> ( 1 ) . همان . ( 2 ) . شرح شطحيات ، صص 4 - 443 .