محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

424

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

شعر بادا رخ « 1 » حاسدت ترنجيده و زرد * سر بر طبقى نهاده پيشت چو ترنج خنفج « 2 » - [ بكسر خاء فاء و سكون نون ] تخمى است كه آن را خاكژى گويند و به عربى بذر الخبه « 3 » [ بضم خاء معجمه و فتح باى موحده ] . خفج - [ بفتح خاء و فاء ] عبد الجنه باشد كه آن را سكاچه و برخفج و فرنجك نيز گويند . « 21 » خفرج - [ بفتح خاء و كسر راى مهمله « 4 » و سكون فاء ] خرفه باشد . و [ بفتح خاء و فاء و سكون راى مهمله ] نيز به نظر رسيده * . خلنج - [ به وزن شكنج « 5 » ] ابلق باشد يعنى دو رنگ . مثالش حكيم سوزنى فرمايد : بيت كرد كون تو بدان علت بد * همه شلوار تو رنگين و خلنج و در مؤيد الفضلا بمعنى كبوتر سياه نيز آمده كه از پرهاى او « 6 » يك پر ياد و پر سفيد باشد و [ بكسر خاء و لام ] بمعنى نشكنج باشد يعنى گرفتن اعضاء به ناخن . مع الجيم الفارسى خوچ - [ بضم خاء ] افسر خروس باشد . شمس فخرى گويد : بيت هر خروسى كه سحر مدح شهنشه خواند * بامدادان ز شرف بر فلكش سايد خوچ و در تحفه بمعنى حرير كه بر سر نيزه بندند آمده « 6 » مثالش حكيم فردوسى گويد : بيت سپاهى بكردار كوچ بلوچ * سگاليده جنگ و بر آورده خوچ « 7 » و در نسخهء ميرزا بمعنى گوسفند جنگى كه قوچ نيز گويند و گلى سرخ كه تاج خروس گويند آمده يعنى بستان افروز چه آن بتاج خروس شبيه باشد « 22 » مثال اين معنى حكيم مختارى فرمايد : بيت چون خوچ و چو نيلوفر بودم برخ و دست * و اكنون برخ و دست چو نيلوفر و خوچم خيچ « 8 » - به وزن و معنى خيش باشد يعنى گاو آهن . خلچ - [ بفتحتين ] طايفه‌اى از صحرانشينان و تركان . مثالش مشفقى بلخى گويد :

--> ( 1 ) « س » : رج . ( 2 ) « س » : خفنج . ( متن از « غ » و « ب » است و در برهان نيز چنين است ) . ( 3 ) « س » : برزانجه . در برهان قاطع بذر الحيه . ( 4 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 5 ) « س » : سكنج . ( 6 ) « س » ندارد . ( 7 ) « الف » : خوج . ( 8 ) « س » : خنچ . ( 21 ) در برهان بفتح اول سكون و ثانى خردل صحرايست كه آن را قچى گويند و گويد در عربى مطلق لرزيدن است و عموما لرزيدن و كج شدن پاى شتر خصوصا . ( 22 ) در برهان بمعنى : تيزى طاق و ايوان و كلهء سرو فرق سر مرغان نيز هست .