محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

319

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

بيت تبرزين به خون يلان گشته غرق * چو تاج خروسان جنگى « 1 » بفرق و اين بيت حكيم لامعى جرجانى مؤيد وجه تسميهء مذكور شده باشد « 2 » . بيت چون او ز پى ريختن مغز مخالف * از زين بگشايد گه پيكار تبرزين و در فرهنگ بمعنى نمك كوهى نيز آورده و به اين بيت ناصر خسرو مستشهد شده : بيت مشك تبتى به پشك مفروش * مستان بدل شكر تبرزين « 3 » ترن - [ به وزن پرن ] نسرين باشد كه نسترن نيز گويند « 21 » . توختن - [ به وزن دوختن ] كشيدن باشد و در نسخهء ميرزا بمعنى بازدادن چيزى به صاحب باشد خواه امانت و خواه غير آن و گزاردن . مثال اول خاقانى فرمايد : بيت از پى كين توختن از خصم تو * آب زره دارد و آتش كمان « 4 » مثال معنى دوم امير خسرو گويد : بيت كم ز آنكه جان بكوى تو دانيم سوختن * گر جمله وام تو نتوانيم توختن و رضى الدين نيشابورى نيز گويد « 5 » : بيت ايا ستوده بزرگى كه وام شكر ترا * زبان بندهء تو توختن نمىداند و در فرهنگ مسطورست كه اين از لغات اضدادست چه بمعنى فرو كردن نيز آمده انتهى كلامه اما بخاطر راقم مىرسد كه اگر آن كشيدن بمعنى آميختن مىبود از لغات اضداد مىبود « 22 » و بمعنى جمع كردن و حاصل كردن نيز آمده . تن‌زن - يعنى خاموش شو . مثالش فرخى گويد : بيت اى ابر بهمنى نه به چشم من اندرى * تن‌زن زمانكى و برآساى و كم گرى و بمعنى خاموش شونده « 6 » نيز آمده كه معنى فاعلى باشد . « 23 » مثالش به اين معنى حكيم سنائى فرمايد : بيت تن مزن پاس دار مر تن را * ز آنكه بر سر زنند تن‌زن را تن‌آسان - بمعنى آسوده باشد « 24 » . مثالش حكيم سنائى گويد : بيت بىطمع زى چون سنائى تا مسلم باشدت * خويشتن را زين گرانجانان تن‌آسان داشتن

--> ( 1 ) « س » : جنلى . ( 2 ) اين جمله و شعر بعد آن از « ب » است . ( 3 ) اصل : تبرزد . ( متن از ديوان ناصر خسرو است ) . ( 4 ) « ن » : سنان . ( 5 ) اين جمله و شعر و عبارت بعد آن از « ب » است . ( 6 ) « ن » : كم شنونده . ( 21 ) در برهان بمعنى دشت و بيابان نيز هست . ( 22 ) در برهان معنى جستن ، بضم جيم ، نيز دارد . ( 23 ) در برهان تن زدن بمعنى صبر و تحمل كردن و آسودن نيز هست . ( 24 ) در برهان بمعنى تندرست نيز هست .