محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
20
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
شعر اردىبهشت روزست اى ماه دلستان * امروز چون بهشت برين است بوستان و در فرهنگ نام فرشتهيى كه محافظت جبال و تدبير مصالح ماه « 1 » و روز ارديبهشت به دو متعلقست نيز باشد . مثالش فردوسى گويد : شعر همه سال اردىبهشت هژير « 2 » * نگهبان تو « 3 » برهش و راى و وير . و بمعنى آتش نيز آورده و به اين بيت زراتشت بهرام متمسك شده : شعر بسوزد تنش را بادريبهشت * روانش نيابد خوشى در بهشت اما اين معنى محل نظرست . انگيخت « 4 » - يعنى بر شورانيد و پيدا كرد و بلند ساخت . مثال معنى اول شيخ سعدى گويد : شعر بر انگيختم گرد هيجا چو دود * چو دولت نباشد تهور چه سود آخت و آهيخت - هر دو بمعنى تيغ بركشيد باشد . مثال اول شاعر گويد : « 5 » شعر تيغ زبان آخت براى جدل * كاى شده در شهرت كاذب مثل و مثال دوم شيخ سعدى فرمايد : شعر چو عزمش برآهيخت شمشير بيم * بمعجز ميان قمر زد دو نيم و شمس فخرى [ بفتح هاء ] آورده و با سخت و برهخت قافيه كرده و گفته : شعر ابو اسحاق سلطانى كه در رزم * چو كينش تيغ بىباكى بر آهخت بسان هندوان ترك فلك را * به چوب كين بماليد و ببر هخت و برهخت بمعنى ادب كرد باشد « 6 » انگشت - ز گال باشد . مثالش شيخ نظامى فرمايد . « 7 » شعر بباغ شعله در دهقان انگشت * بنفشه مىدرود و لاله مىكشت انباشت - يعنى پر ساخت مطلقا . مثالش حكيم اسدى گويد : شعر بدان كرد شايد نهان آفتاب * بدين شايد انباشت درياى آب افراخت - يعنى بلند كرد . مثالش عميد الدين گويد : شعر افراخت لواى پادشاهى * بگرفت سپيدى و سياهى افراشت و اوراشت نيز به اين معنى است « 8 » مثالش سراج الدين راجى گويد : شعر رايت جود آنچنان افراشت * كز جهان نام فقر را برداشت انگاشت « 4 » - [ بفتح همزه ] يعنى ظن برد و تصور كرد . مثالش شيخ سعدى گويد : شعر من آنگاه انگاشتم دشمنش * كه خسرو فروتر نشاند از منش آبست - [ بكسر باء ] مختصر آبستن باشد مولوى در مثنوى فرمايد : شعر آنچه آبستست شب جز آن نزاد « 9 » * حيلهها و مكرها با دست باد
--> ( 1 ) « س » : كوه . ( 2 ) « ن » : نيكو هژير . ( 3 ) « ن » : . . . او ( 4 ) اين لغت از « س » است . ( 5 ) « ن » : مثال معنى اول شاعر فرمايد . ( 6 ) « ن » : و برهخت يعنى ادب كرد . ( 7 ) « الف 2 » ( در حاشيه ) : انگشت زگالست و زگال زبان دريست و بتازى فحم خوانند و بآذربايجان زوال و حالا بانگشت مشهور است . ( 8 ) از اين پس تا پايان مطلب از « س » است . ( 9 ) « ن » : نداد