محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
207
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
شعر بريش تيس « 1 » و به بينى پيل « 2 » و غبغب گاو * بخرس رقص كن و بوزنينهء لعاب بياره « 3 » - [ بفتح باء و راى مهمله ] نباتى كه آن را ساق بلند نباشد چون خربوزه و خيار و حنظل و بادنجان و امثال آن . كذا فى الفرهنگ . مع الياء بيستگانى « 4 » - [ بكسر باء و سكون سين مهمله و تاى قرشت ] آنچه « 5 » بلشكر دهند و جيره نيز گويند . مثالش استاد منوچهرى فرمايد « 6 » : شعر يكى را ازين بيستگانى « 7 » نبخشى * يكى را دوباره دهى بيستگانى « 8 » بيدطبرى - نام يكى از اقسام هفدهگانهء بيد كه آن را ببدمشك و گربهبيد نيز گويند . كذا فى الشرفنامه . اما ميرزا ابراهيم بمعنى بيدموله « 21 » آورده . مثالش ظهير گويد : بيت همچو مستان صبوحى زده « 9 » افتان خيزان * شاخهاى سمن تازه و بيد طبرى و اين بيت بمعنى دوم مناسبت بيشتر دارد « 10 » برخى - آنچه بعوض چيزى « 11 » به كسى دهند و فدا . مثالش شيخ سعدى در ترجيع گويد : شعر جان برخى روى يار كردم * گفتم مگرش وفاست چون نيست بنشينم و صبر پيش گيرم * دنبالهء كار خويش گيرم بادسرى - [ به سكون دال ] تكبر و عجب باشد . مثالش امير خسرو گويد : نظم « 12 » آنكه درو باد سرى راه كرد * هم ز بريدن سرش آگاه كرد بارانى - كلاهى كه در روز باران بر سر گيرند . مثالش حكيم انورى گويد « 13 » : بيت تا چو « 14 » ابريست گمانشان كه چو باران بارد * آسمان بر سر خورشيد كشد بارانى و در نسخهء ميرزا نام قبيلهاى از تركان باشد . بالاى - معروف « 22 » و نيز اسب جنيبت . كذا فى التحفه . مثالش حكيم فردوسى گويد : بيت فرود آمد از كوه و بالاى خواست * همان جامهء خسرو آراى خواست بشكارى - بمعنى كشت و زرع باشد . مثالش شيخ آذرى گويد : بيت « 12 » چون شود وقت زرع و بشكارى * آب آن چشمه مىشود جارى بكرائى - [ به وزن صحرائى ] نام ميوهاى بسان نارنج و ليمو كه از نارنج كوچكتر و از ليمو بزرگتر باشد . بىبى - زن نيكو باشد . مثالش ملا هاتفى فرمايد : بيت با زنش گفت خواجه كاى بىبى * دل برين نه كه از وطن كيبى
--> ( 1 ) « س » : ميش ؛ ( متن از « ن » است ) . ( 2 ) « س » كلمه را ندارد ؛ « ب » « ن » . بيل . ( متن از ديوان خاقانيست ) . ( 3 ) « س » : بپاره ( متن از « ب » است و كلمه در « ن » نيست ) . ( 4 ) بيشكانى . ( 5 ) « س » : آنجه . ( 6 ) « س » « ب » : ابو الفرج گويد . ( متن از « ن » است ) . ( 7 ) « س » « ب » « ن » : بيش كاهى . ( متن از ديوان منوچهرى مصحح اينجانب است . و در مصراع اول كلمهء ازين نيز « زبن » بايد باشد . ( 8 ) « س » : بيشكاهى . ( 9 ) « س » : شده . ( 10 ) در « ب » بجاى عبارت اخير آمده . اما ظاهرا بيدى كه سرخ باشد آن را طبرخون گويند . ( 11 ) اصل : چيزى . ( 12 ) اين كلمه از « ن » است . ( 13 ) « س » ( در متن ) : امير خسرو . . . ( در حاشيه ) : حكيم انورى . . . ؛ « ب » . . . فرمايد . ( 14 ) « س » : جه ، نسخ ديگر چه . ( 21 ) بيدموله ؛ بيد مجنون ( برهان ذيل لغت بيد طبرى ) ، ( 22 ) يعنى ؛ قد و درازى و ريز و غيره .