محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

191

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

بادريسه - [ به سكون و كسر دال و راى مهملتين و فتح سين مهمله ] در نسخهء حسين وفائى تابى باشد كه زنان بدوك و هند « 1 » اما در اكثر « 2 » نسخ بمعنى آن چيزى مدور باشد كه در گلوى دوك كنند كه جمع ريسمان كند و شيرازيان بديسه گويند و به عربى فلكه خوانند . مثالش حكيم خاقانى گويد : بيت سرگشته گرد چرخم چون چرخ « 3 » بادريسه * فرياد ازين فسونگر زن فعل سبز چادر « 21 » و در شرفنامه بمعنى آن گردهء چوبين آمده كه ميان آن را سوراخ كرده بر ستون خيمه كنند . و در نسخهء نيازى بمعنى بادزن آمده . باره - حصار . و اسپ . و شأن چيزى باشد چنان كه گويند فكرى دربارهء او بايد « 4 » كرد و ملا محمد كشميرى شهورى تخلص بمعنى حصار و حق و شأن فرموده : شعر « 5 » « 6 » شهر هستى شهورى شد خراب از هجر تو * وقت آن شد كز كرم فكرى كنى درباره‌اش و بمعنى اسب حكيم فردوسى فرمايد : بيت « 5 » پى باره‌اى كوچماند بجنگ * نمايد بر آن روى جنگى پلنگ و در فرهنگ بمعنى دوست نيز آورده كه يار گويند . مثالش شرف شفروه گويد : بيت دلى كه عشق نورزيد سنگ خاره بود * چه دولتى بود آن دل كه عشقباره بود و بمعنى مرتبه و نوبت نيز آمده . مثال اين معنى جمال الدين عبد الرزاق فرمايد : بيت « 5 » دگر باره چه « 7 » صنعت كرد بر ما * سپهر سركش فرتوت رعنا بزيده - [ به وزن و معنى وزيده ] باشد يعنى باد و نسيم جسته . مثالش اثير الدين اخسيكتى « 8 » گويد : شعر « 5 » اى نقش « 9 » مهر در همه دلها نشسته‌اى * وى باد لطف بر همه تنها بزيده‌اى برده - [ به وزن پرده ] بمعنى اسير باشد . مثالش حكيم خاقانى گويد : شعر « 5 » كدبانو بوده چون زليخا * برده شده باز يوسف آسا بابسته - آنچه « 10 » محتاج اليه و مطلوب باشد . مثالش « 11 » ناصر خسرو گويد : شعر « 5 » هر چند « 12 » باز اصل همى گردد * نيك و بد و نفايه « 13 » و بايسته و ابن يمين نيز گويد : بيت غرقهء بحر غم شدم بفرست * يك سفينه كه هست بايسته باده - شراب باشد . مثالش ظهير گويد : بيت « 5 » بباده دست ميالاى كان همه خونيست * كه قطره قطره چكيدست « 14 » از دل انگور و در فرهنگ بمعنى پيالهء شراب نيز آورده و به اين بيت حكيم « 15 » سنائى متمسك شده :

--> ( 1 ) « س » : و اما . ( 2 ) « س » : اكر . ( 3 ) « س » : جرخ . ( 4 ) كلمهء « او » در « س » نيست . ( 5 ) اين كلمه از « ن » است . ( 6 ) از اينجا تا علامت ستاره در « س » نيست . ( 7 ) « س » : جه . ( 8 ) « س » : اخسيكتى . ( 9 ) « س » : اى نفس . ( 10 ) « س » : آنجه . ( 11 ) « س » : مثالس . ( 12 ) « س » : جند . ( 13 ) « س » « ب » : بدنضايه ؛ « ن » : بدونغايه . ( متن از ديوان ناصر خسروست ) . ( 14 ) « س » : جكيدست . ( 15 ) اين كلمه از « ب » است . ( 21 ) مراد چرخ و آسمان است .