محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

160

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

دنبال ] فرياد و غوغا باشد كه بيك‌بار برآيد و بلغاق نيز گويند . مثالش امير خسرو گويد : نظم بگيتى گشت بلغاكى پديدار * كه مردم در زمين در رفت چون مار و ابن يمين نيز فرمايد : بيت مرا چون زلف تو تشويش از آنست * كه چشمت در جهان افكند بلغاك بلكك - [ به لام و كاف تازى به وزن امشب ] آب نيم گرم باشد . و بلكل نيز به اين معنى است . بسدك - [ بفتح باء و سين مهمله ] در نسخهء ميرزا بمعنى دستهء جو و گندم دروده باشد « 21 » . بيسراك - [ به سين و راى مهملتين . به وزن بيقرار ] در نسخهء ميرزا شتر بچهء « 1 » يك ساله و دو ساله باشد . مثالش استاد معزى گويد : بيت پيوسته از چشم و دلم در آب و آتش مىزنم * بر بىسرا كى محملم در كوه و صحرا گام زن اما در نسخهء ديگر بمعنى شترى به نظر رسيده كه مادر او عربى باشد و پدرش دو كوهان « 2 » و در شرف نامه « 3 » بمعنى كرهء خر نيز آمده و بمعنى اول بسراك نيز گويند [ بحذف باء . به وزن امساك ] چنان كه « 4 » پور بهاى جامى مىگويد « 5 » : بيت شافى ز بهر كون تو ترتيب كرده‌ام * خرطوم پيل و گردن بسراك و دست لك « 22 » بتوراك - در فرهنگ بمعنى چاهى « 6 » باشد كه غله در آن پنهان كنند و مدفون سازند اما اشعار بحركتش نكرده « 23 » . بگنك - [ بكاف فارسى اول . به وزن مردك ] در فرهنگ بمعنى حيوان دم بريده باشد . بوبك - [ باى دوم نيز تازى . به وزن كوچك ] دختر دوشيزه را گويند . بساك - [ بسين مهمله . به وزن هلاك ] تاجى كه از رياحين ترتيب « 7 » كنند و در روز عشرت بر سر نهند . مثالش شمس فخرى گويد : شعر همچو خاك جناب شاه جهان * خاك پايت مراست تاج بساك و استاد ابو الفرج نيز گويد : شعر همه اميدش آنكه خدمت او * بسرش بر نهد ز بخت بساك بابك - پدر باشد . مثالش شيخ سعدى گويد : بيت پسر گفتش اى بابك نام جوى * يكى مشكلت مىبپرسم بگوى و پادشاه عظيم را نيز گويند و اردشير را از آن بابكان گويند « 24 » . كذا فى الشرفنامه . برفنجك - [ بفتح باء و فاء و جيم و سكون راى مهمله و نون ] كابوس را گويند . بكوك - [ كاف اول نيز تازى . به وزن قبول ] نشانهء تير باشد . بروشك « 8 » - [ بفتح باء و شين معجمه و ضم راى مهمله ] خاك باشد . كذا فى التحفه . بلوك - [ به لام . به وزن قبول ] جامى باشد كه بدان شراب خورند . مثالش استاد عسجدى گويد : بيت مىگسار اندر بلوك شاهوار * خور بشادى روزگار نو بهار « 9 »

--> ( 1 ) « س » : بجه . ( 2 ) « س » : در كاهان . ( 3 ) « س » : سرف نامه . ( 4 ) اصل ، چنانچه . ( 5 ) « س » : پور بها مىگويد ؛ « ب » : . . . گويد . ( 6 ) « س » : جاهى . ( 7 ) اين كلمه از « ن » است . ( 8 ) « س » : برشك . ( 9 ) « س » : . . . تو بهار ؛ « ب » : نوبهارى روزگار . ( 21 ) بسك نيز به اين معنى است . ( 22 ) لك ، مخفف لوك ، شتر . ( 23 ) در برهان بفتح اول است . ( 24 ) اين سخن بر اساسى نيست . بابكان مركب است از كلمهء بابك كه اسم پدر اردشير است و « ان » كه علامت نسبت است