محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
92
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
اشكنه - [ بكسر همزه ] بسه معنى آمده : اول چين و شكن باشد . مثالش امير خسرو گويد : شعر فتنه رخش نرگس بيمار هم * اشكنهء زلف بخروار هم و در فرهنگ بمعنى نوائى و لحنى نيز آورده و به اين بيت منوچهرى متمسك شده : شعر مطربان ساعت بساعت در نواى « 1 » زير و بم * گاه سروستان زنند امروز و گاهى « 2 » اشكنه و بمعنى تريد « 3 » نيز آمده . مؤيد اين معنى بسحق اطمعه گويد : شعر بر يمينت چه بود اشكنه و بورانى « 4 » * بر يسارت چون بود نان و پنير و ريچار الفخته - [ بلام و فاء و خاى معجمه به وزن پرورده ] اندوخته باشد . مثالش شمس فخرى گويد : تا جهان باشد بمان كز اصطناع * نام نيكو در جهان الفختهاى و امير خسرو نيز فرمايد : بيت غزى كوى بغارت ببندد ميان * در الفختهء خويش بيند زيان آبشتنگاه - [ بمد الف و كسر باء و سكون شين معجمه و نون و فتح تاء ] متوضاء باشد . مثالش قريع الدهر گويد « 5 » : بيت « 6 » نه همى باز شناسند عبير از سرگين * نه گلستان بشناسند ز آبشتنگاه و در تحفه آبشگاه نيز به اين معنى آمده . آلغونه - [ بغين معجمه . به وزن آزموده ] گلگونه باشد . مثالش شمس فخرى فرمايد : شعر رخسار روزگارت بادا هميشه گلگون * ز آنسان كه روى خوبان از لون آلغونه آكنده - [ بكاف تازى . به وزن تابنده ] و بضم كاف نيز آمده . اصطبل باشد يعنى طويله . مثالش ابو العباس فرمايد : شعر روز بآكنده شدم يافتم * آخر چون پاتلهء « 7 » سفلگان و در فرهنگ بكاف فارسى آورده « 8 » و اندك تأملى درين مىرود . اشكوخيده - [ بفتح همزه و كسر خاى معجمه ] يعنى لغزيده و افتاده مطلقا . مثالش سراج الدين راجى گويد : بيت بسكه اشكوخيده از مستى به راه * ناگهان افتاده اندر قعر چاه و [ بمد « 21 » ] نيز آمده چنان كه رودكى گويد : شعر چون بگردد پاى او از ناى دان « 22 » * آشكوخيده بماند همچنان اواره - « 9 » [ به وزن ستاره ] ديوان حكم باشد يعنى بارگاه . مثالش شهيد فرمايد : بيت همى فزونى جويد او اره بر افلاك * كه تو بطالع ميمون در آن نهادى پاى
--> ( 1 ) « س » « الف » : در نوائى . ( در ديوان منوچهرى : بر نواى ) . ( 2 ) « س » : امروز گاهى . ( 3 ) « الف » : تدبير . ( 4 ) « الف » « س » : اشكنه بورانى ( بدون واو ) ( متن از « ن » است ) . ( 5 ) « س » « الف » : فريد الدهر ؛ « ن » : قريع الدهر فرمايد ، ( متن از « ب » است ) . ( 6 ) اين كلمه از « الف » است . ( 7 ) « س » : پايله . ( 8 ) از اين پس در « ن » نيست و « الف » در حاشيه دارد . ( 9 ) اين لغت در « ن » و « ب » نيست و « الف » در حاشيه دارد . ( 21 ) يعنى آشكوخيده . ( 22 ) ظاهرا : ناودان ، چنان كه در كتب ديگرست . يعنى : آگنده .