محمد بن هندوشاه نخجوانى

68

صحاح الفرس ( فارسى )

شوخ : دو معنى دارد « 1 » اول « 2 » بيشرم « 3 » دوم « 4 » ريم و چرك باشد بر تن و جامه « 5 » . خسروى گفت : بيت اگر شوخ بر جامهء من بود * چه باشد دلم از طمع هست « 6 » پاك فصل فاء « 7 » فرخ : « 8 » مبارك و خجسته لقا « 9 » بود . مصلح الدين ( شيخ سعدى ) « 10 » فرمايد « 11 » بيت فريدون فرخ فرشته نبود * ز مشك و ز عنبر سرشته نبود بداد و دهش يافت آن نيكويى * تو داد و دهش كن فريدون تويى فلخ « 12 » : ابتداء « 13 » كارها باشد « 14 » . خسروانى « 15 » گفت : بيت هست او بر فلك ز فلخ بنا كرد « 16 » * بر سر ايوان فگند بن پى ايوان « 17 » فصل كاف « 18 » كخ : « 19 » بكسر كاف « 20 » صورتى « 21 » زشت باشد كه طفلان را بدان ترسانند « 22 » . معروفى « 23 » گفت بيت آيم چون « 24 » كخ بگوشه‌اى بنشينم * خونت بخورم « 25 » اگر ترا بد بينم « 26 » و در ولايت « اذربيجان » چون خواهند كه اطفال را از خوردن طعامى كه ايشان را مضر « 27 » است منع كنند گويند : « كخ است « 28 » » كاخ : منظر باشد « 29 » و كوشك را نيز گويند . فرخى گفت : بيت هر روز شادى نو بنياد و رامشى « 30 » * زين باغ جنت آيين وين « 31 » كاخ كرخ‌وار « 32 » كدوخ « 33 » : حمام « 34 » باشد . شاعر « 35 » گفت : بيت بامدادان پيشم آمد يار از راه كدوخ « 36 » * با دو چشم پر خمار و نرگسان مست و شوخ « 37 »

--> ( 1 ) - ك : ندارد ( 2 ) - د : ( 1 ) ( 3 ) - ك : پى شرم ( 4 ) - د : ( ب ) ( 5 ) - ك : دويم چرك و ريم ( 6 ) - ط : نيست ( 7 ) - عنوان را ندارد ( 8 ) - ك : اين لغت و مثال را ندارد ( 9 ) - د : « لقا » ندارد ( 10 ) - داخل دو هلال از « د » ( 11 ) - د : گفت ( 12 ) - ك : با زبر ( 13 ) - د : ابتداى ( 14 ) - است ( 15 ) - ط : « خسروى » / ك : « خسرو » چون در « لف 83 » نيز اين بيت از « خسروانى » دانسته شده از اين جهت ضبط « د » را متن قرار داديم ( 16 ) - ك : حدا كرد ( 17 ) - ط : ديوان / ك : فكند پى ديو آن ( 18 ) - ك : عنوان را ندارد ( 19 ) - ط : كنج / « لف 83 » : « كخ » ( 20 ) - ك : ندارد ( 21 ) - د / ك : صورت ( 22 ) - ك : كه اطفالان بدان ترسند ( 23 ) - ط / د : « فرخى » ( چون شعر فرخى در « متن لف 83 » به صورت زير آمده : آيم و چون كخ بگوشه‌اى بنشينم * پوست بيك ره برون كنم ز ستغفار و شعر متن در ديوان فرخى ديده نشده اين است كه گمان مىرود ضبط « ك » درست و شعر از « معروفى » باشد و به همين جهت ضبط « ك » را متن قرار داديم ) ( 24 ) - د : چو ( 25 ) - ك : ريزم ( 26 ) - چنين است در هر سه نسخه و در « لفس 83 » : « بنبينم » ( 27 ) - د : باشد ( 28 ) - ط : كخست / ك : تمام عبارت اخير را ندارد . ( 29 ) - ك : « كوشك باشد » ( 30 ) - ط : شادى تو به بنياد راستى / د : شادى تو و بنياد راستى ( متن از دهخدا در حاشيهء « د » و در يغما شمارهء 10 سال 3 ) ( 31 ) - ط : پر ( 32 ) - ط : كرخوا / د : آيين كاخ و كرخ‌وار ( در حاشيه : آئين دين كاخ كرخ ) / ك : اين مثال را ندارد ( 33 ) - د : كروخ ( اين لغت در نسخهء « د » بعد از لغت « كلوخ » ضبط شده و در جاى خود قرار نگرفته است ) ( 34 ) - ك : يعنى حمام ( 35 ) - رشيدى : رودكى ( 36 ) - د : كروخ ( 37 ) - ط : نرگسين مست شوخ / د : نرگسين و مست و شوخ / ك : نرگس مستان شوخ ( متن تصحيح قياسى ) و در رشيدى : « پيشم آمد بامدادان آن نگارين از كدوخ با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ