محمد بن هندوشاه نخجوانى

56

صحاح الفرس ( فارسى )

ورتاج : « 1 » پنيرك را خوانند و آن گياهى سبز بود برگش ( گرد ) و هر سو كه آفتاب گردد او نيز آن‌سو گردد و روى در آفتاب دارد و در عراق و خولستان « 2 » آن را « توله » خوانند و « آفتاب پرست » نيز گويند . منجيك گفت : بيت مثال بنده و آن تو جانا « 3 » * چو قرص آفتاب و برگ ورتاج ورتج و ورتيج « 4 » : سمانه باشد . لبيبى « 5 » گفت : بيت « 6 » از باغ بىسرود بارنح ؟ ؟ ؟ * رشك كمراعه مىبرارد ورتيج « 7 » ( كذا ) و حكيم انورى « 8 » گفت . بيت دل ز عشقت سحر مطلق مىكند * همچو ورتج حق بلقلق « 9 » مىكند ونج : و « غر » دبه خايه « 10 » باشد . منجيك گفت : [ بيت ] عجب آيد ز تو مرا كه همى « 11 » * چون كشى آن گرا ( ن ) دو خايهء ونج « 12 » فصل ياء « 13 » يفنج و يفنيج : « 14 » مار زر باشد گزد ليكن زخم و زهر ندارد غالبا در باغ مىباشد . شهيد « 15 » گفت : بيت مار يفنيج « 16 » اگرت دى بگزيد « 17 » * نوبت مار افعى است امروز ملحق باب جيم : لغت زير فقط در نسخهء « ك » آمده است : از فصل نون ناخج « 18 » : اسم نيزه است .

--> ( 1 ) - ك : « ورتاج : پنيرك باشد و او گياهى سبز است برگ او گرد بهر طرف كه آفتاب رود او از آن سو گردد و عراقيان آن را توله گويند و آفتاب‌پرست » ( 2 ) - اين نام در كتاب « جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى » تأليف لسترنج و ترجمهء محمود عرفان ديده نشد . شايد : « خوزستان » ( 3 ) - ك : مثال بندهء تو گشته‌ام من . ( 4 ) - ط : ورتيج ؟ ؟ ؟ و ورتيج ؟ ؟ ؟ ( كذا ) ( 5 ) - ك : نسخ « لف 67 » : ( « لفع : زينبى / لفچ : زينتى / لفن در حاشيه : بيتى ) ( 6 ) - ك : اين مثال را ندارد . ( 7 ) - « لف 68 » : « آيد از باغ بىسرود و بازيج دستك بكراغه . . . » و بنقل « لفپد 23 » : [ دهخدا بيت را چنين دانسته‌اند : زينتى آيد ز باغ بر سر باديج ( واديج ) دشت بكراغه مىوزارد و ورتيج ] ( 8 ) - ك : لبيبى ( 9 ) - ط : بلقق / « ك » و فرهنگ نظام : يلقلق ( متن تصحيح ظنى فروزانفر . ) . اين بيت در دو ديوان انورى كه آقايان سعيد نفيسى و مدرس رضوى فراهم آورده‌اند پيدا نشد ( 10 ) - ط : خانه ( 11 ) - ك : مرا كه از تو ( 12 ) - ط : فنج ( 13 ) - ك : عنوان را ندارد . ( 14 ) - ط : يفنج و يفلح / ك : يفنج و يفيج ( در مورد يفنيج شاهد مؤيد ضبط ) / ضبط يفنج و يفنيج در نسخ « لف 56 » : ( لفع / لفس : يفنج / لفس : يفنج / لفچ : يغتنج ) ( 15 ) - ط : شهيدى ( 16 ) - ط : يفنيج / ك : يفنج ( 17 ) - ط : وى بگويد . ( 18 ) - مصحف « ناچخ » . رجوع به ناجخ شود . ( اين لغت در نسخهء « ك » پس از لغت « نشكنج » و پيش از لغت « هج » ضبط شده درصورتىكه طبق قاعده بايد پيش از لغت « منج » آمده باشد ) .