چنان متفاوت است كه گوئى هر يك تأليف جداگانه‌ايست . از اين گذشته ، بسيارى نسخ نه تنها درست يا خوانا نيستند ، بلكه تمام هم نيستند و فقط قسمتى از اثر اصلى را بدست مىدهند . پس كار مصحح كه بايد متن درست و اصيل را از مقابله و مقايسهء نسخ مختلف باز بشناسد و غبار تغيير و تصرفى را كه بگذشت ايام بر چهرهء عبارات آن نشسته پاك كند آسان نيست و گذشته از دانائى و تبحر و امانت محتاج بردبارى و دقتى است كه از همه كس برنميآيد . روش اصلى كه راهنماى طبع اين « مجموعه » است همان روشى است كه در كشورهاى غربى در طبع انتقادى اين‌گونه متون متداول است و بر اساس مقابله و تهذيب نسخ با رعايت حق داورى براى خوانندگان قرار دارد : كسى كه تصحيح متنى را به عهده مىگيرد ، با آنكه در تهذيب و تشخيص متن اصلى مىكوشد ، ادراك و سليقهء خود را حاكم مطلق نمىشمارد و همهء نكاتى را كه ممكن است موجب تشخيصى غير از تشخيص وى شود ضبط مىكند . مصححى كه فريفتهء تشخيص خود شود و آن را براى ديگران نيز ميزان مسلم بشمارد ازين روش دورى گزيده است . در عمل نتيجهء اين روش اينست كه مصحح نخست مىكوشد تا بهمهء نسخ معتبر اثر دست بيابد . آنگاه اين نسخ را با يكديگر مىسنجد و با احوال و خصوصيات هر يك آشنا مىشود و چندانكه ممكن باشد نسبت و ارتباط آنها را تشخيص مىدهد . سپس نسخ فرعى و بيفايده را كنار مىگذارد و معتبرترين نسخه را اصل قرار مىدهد و تفاوت ساير نسخ را در حاشيه ضبط مىكند ، و يا اگر نسخهء اصل اغلاط آشكار داشته باشد ، آن را بر حسب نسخ و مآخذ ديگر اصلاح مىكند ، ولى منشأ هر تغيير يا اصلاحى را با ساير نسخه بدلهائى كه امكان فايده‌اى در آنها هست در حاشيه مىآورد ، تا خواننده در انتخاب آنچه به نظر وى درست مىنمايد مختار باشد و ترجيح مصحح نكته‌اى را پوشيده ندارد و راه داورى را بر ديگران نبندد . معمولا معتبرترين نسخ كهن‌ترين آنهاست مگر آنكه بدليل خاصى نسخهء ديگرى معتبر شمرده شود . اگر تنها يك نسخه در دست باشد عموما خواندن و فهميدن اثر است كه مشكل مصحح محسوب مىشود . متنهائى كه با روش انتقادى و ذكر نسخه بدلها طبع مىشود شايد براى خوانندگان عادى يا بىحوصله چندان مناسب نيست و معمول نيز اينست كه متونى كه براى استفادهء عمومى و يا مدارس طبع مىشود از ذكر تفاوت نسخ و بحثهاى مربوط به آن خالى باشد و خواننده اثرى روشن و پيراسته در برابر خود بيابد . اما ترديد نيست كه براى آنكه خواننده عادى نيز بتواند از متن درست و شايستهء اعتمادى برخوردار شود شرط اول وجود طبع انتقادى هر متن است . اميد است با انتشار « مجموعهء متون فارسى » گامى در راه اين مقصود برداشته شود . براى آنكه استفاده ازين متون براى محصلان زبان فارسى و طالبان ديگر آسان‌تر شود ، عموما هر اثر با مقدمه و فهارس لازمه و شرح مشكلات آن بطبع مىرسد . احسان يارشاطر